Cyprysik groszkowy

Opis

Cyprysik groszkowy to jeden z najczęściej sadzonych w Polsce iglaków ozdobnych — pochodzi z Japonii, gdzie jest cenionym drzewem użytkowym (sawara). W polskim zielarstwie nie ma żadnego zastosowania: nie jest surowcem farmakopealnym, nie stosuje się go doustnie i nie przypisuje mu się właściwości leczniczych. Ujmujemy go w bazie wyłącznie po to, by odróżnić go od gatunków rzeczywiście używanych i ostrzec przed pomyłką — igliwie cyprysików bywa mylone z żywotnikiem (tuja) i z jałowcem, a te pierwsze zawierają silnie działające tujony. Jedyne realne wykorzystanie to olejek eterotwórczy z gałązek (perfumeria, aromatyzacja) i trwałe, aromatyczne drewno.

Wygląd

Drzewo iglaste zawsze zielone, w ojczyźnie osiągające 30–50 m, w Polsce w formie typowej 10–20 m, a w licznych odmianach ozdobnych 1–5 m. Pokrój stożkowaty, luźny, z gałęziami odstającymi poziomo lub zwisającymi na końcach. Kora czerwonobrunatna, cienka, złuszczająca się długimi, wąskimi pasami. Liście łuskowate, drobne (1,5–2 mm), przylegające do pędu, ułożone naprzeciwlegle w czterech rzędach, o wyraźnie ZAOSTRZONYCH, odstających wierzchołkach — pęd jest w dotyku szorstki, kłujący, co odróżnia gatunek od cyprysika Lawsona (końce łusek tępe, przylegające). Na spodniej stronie pędów wyraźne, białe, X-kształtne lub motylkowate pasma aparatów szparkowych — cecha diagnostyczna: u cyprysika Lawsona rysunek jest Y-kształtny lub „klepsydrowaty”, u żywotnika zachodniego biały rysunek jest słabo widoczny lub go brak. Pędy spłaszczone, ułożone w płaskie, pierzaste, poziomo rozpostarte wachlarze. Po roztarciu igliwia wyczuwalny żywiczny, lekko cierpki zapach — bez wyraźnej nuty jabłkowo-karmelowej typowej dla tui. Szyszki bardzo małe: kuliste, o średnicy zaledwie 5–8 mm (wielkości ziarnka grochu — stąd nazwa „groszkowy”), złożone z 8–12 tarczowatych łusek z kolcem pośrodku, dojrzewające w pierwszym roku, z zielonych stają się brązowe i drewniejące. To najpewniejsza cecha rozpoznawcza — szyszki cyprysika Lawsona są niemal dwa razy większe (8–10 mm) i mają mniej łusek, a żywotnik ma szyszki podłużne, nie kuliste. Nasiona drobne, oskrzydlone. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, w Polsce niewystępujący w naturze. Pochodzi z Japonii (wyspy Honsiu i Kiusiu), gdzie rośnie w wilgotnych, górskich lasach mieszanych na wysokościach 300–1800 m n.p.m. Do Europy sprowadzony w połowie XIX wieku. W Polsce sadzony powszechnie w parkach, ogrodach, na cmentarzach i w żywopłotach — dostępny w każdej szkółce, głównie w odmianach karłowych i złocistych ('Filifera', 'Boulevard', 'Plumosa', 'Nana'). Nie dziczeje i nie zadomawia się.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; odmiany złociste w pełnym cieniu zielenieją, a w pełnym słońcu bez dostatecznej wilgoci przypalają się. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, ale stale świeża do wilgotnej, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,0–6,5) — na glebach wapiennych i zasadowych choruje i chloroza. Nie znosi suszy ani przesuszonego, gorącego powietrza (typowy problem przy południowych ścianach budynków) i nie toleruje zastoisk wody. Mrozoodporność dobra, ale nie pełna — w polskich warunkach strefy 5b–6, w ostre, bezśnieżne zimy i przy zimowym wysuszaniu młode okazy przemarzają; wymaga osłony w pierwszych latach. Wrażliwy na zasolenie, więc nie sadzić przy drogach solonych zimą. W ogóle nie zbierać go do celów zielarskich — to roślina bez surowca; wymieniamy warunki uprawy wyłącznie dla ogrodnika.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Roślina nie ma zastosowania leczniczego i nie jest stosowana wewnętrznie. Pozyskuje się z niej wyłącznie olejek eteryczny z ulistnionych gałązek (do celów zapachowych i kosmetycznych, w silnym rozcieńczeniu) oraz drewno; w Japonii drewno sawary służy do wyrobu naczyń i wanien.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru zielarskiego. Materiał do destylacji olejku (gałązki z igliwiem) pozyskuje się przy okazji cięć formujących — najlepiej późną wiosną i latem (maj–sierpień), gdy zawartość olejku w igliwiu jest najwyższa, i przerabia na świeżo. Gałązki na stroisz i dekoracje ścina się jesienią i zimą. Szyszki zbiera się jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik), wyłącznie do celów nasiennych i dekoracyjnych.

Skład chemiczny

Igliwie i pędy zawierają olejek eteryczny o składzie terpenowym — z monoterpenami (m.in. alfa-pinen, sabinen, mircen, limonen) i seskwiterpenami; drewno jest bogate w seskwiterpeny i tropolony (m.in. z grupy tujaplicyn), którym zawdzięcza swoją trwałość i odporność na grzyby. Roślina zawiera ponadto garbniki, żywice i kwasy diterpenowe. W przeciwieństwie do żywotników (Thuja) i jałowca sabińskiego cyprysik nie jest znaczącym źródłem tujonu, ale skład olejku jest zmienny i nieustandaryzowany — to jeden z powodów, dla których surowiec nie znajduje zastosowania leczniczego. Nie ma tu składu, na którym można oprzeć praktykę zielarską.

Właściwości

• Roślina nie ma udokumentowanego zastosowania leczniczego i nie jest surowcem zielarskim — nie należy przypisywać jej działania farmakologicznego. Olejek eteryczny z gałązek, jak większość olejków iglastych, wykazuje w warunkach laboratoryjnych działanie przeciwdrobnoustrojowe i odstraszające owady; jest to jednak właściwość samego olejku, wykorzystywana w perfumerii, aromaterapii i kosmetyce zapachowej, a nie podstawa terapii. Drewno sawary jest naturalnie odporne na gnicie i grzyby dzięki tropolonom — stąd jego użytek w japońskim ciesielstwie i przy wyrobie wanien i naczyń, gdzie ceni się aromat i trwałość. Znaczenie rośliny w Polsce jest w praktyce wyłącznie ozdobne.

Zastosowanie

Nie stosować wewnętrznie w żadnej postaci. Nie sporządzać naparów, odwarów, nalewek ani wyciągów z igliwia, pędów ani szyszek cyprysika — surowiec nie jest przebadany, nie ma ustalonego dawkowania ani profilu bezpieczeństwa, a igliwie iglaków z rodziny cyprysowatych bywa źródłem drażniących i toksycznych terpenów. Jedyne dopuszczalne zastosowanie to zewnętrzne, zapachowe: olejek eteryczny w kominku aromaterapeutycznym lub w silnym rozcieńczeniu (poniżej 1%) w olejach nośnikowych do masażu — po uprzednim teście uczuleniowym na skórze. Gałązki nadają się na stroisze i dekoracje. Kto szuka iglastego surowca do inhalacji i syropów, powinien sięgnąć po sosnę zwyczajną (pąki — Pini turiones), świerk lub jodłę, a nie po cyprysik.

Uwagi dla zielarza

Kluczowa uwaga to rozpoznanie, a nie warsztat przetwórczy — cyprysika nie przerabia się na surowiec. Odróżnianie od gatunków mylonych: (1) od żywotnika zachodniego (Thuja occidentalis) — cyprysik ma szyszki KULISTE (5–8 mm), tuja podłużne, jajowate, z kilkoma parami wygiętych łusek; spód pędów cyprysika ma wyraźne białe pasma szparkowe, u tui są słabo widoczne; roztarte igliwie tui pachnie słodko, jabłkowo-karmelowo, cyprysika — żywicznie i cierpko. (2) od cyprysika Lawsona — cyprysik groszkowy ma ostro zakończone, odstające łuski (pęd jest kłujący w dotyku), białe znaki na spodzie w kształcie X, szyszki mniejsze; Lawson ma łuski przylegające, znaki Y-kształtne i pędy w dotyku gładkie. (3) od jałowca — jałowiec ma mięsiste, niebieskoczarne szyszkojagody, których cyprysik nigdy nie wytwarza. Ta różnica jest istotna praktycznie: zbieracz szukający jałowca lub pędów sosny nie może wziąć igliwia iglaka ozdobnego z żywopłotu. Świeże pędy cyprysika mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry u osób pracujących przy cięciu żywopłotów — pracować w rękawicach. Do celów zapachowych gałązki przerabiać na świeżo; wysuszone igliwie szybko traci olejek i osypuje się.

Przeciwwskazania