Cyprysik Lawsona

Opis

Cyprysik Lawsona to najczęściej sadzony w Polsce cyprysik — pochodzi z wąskiego zasięgu na pograniczu Oregonu i Kalifornii, a u nas występuje w setkach odmian ogrodowych, od karłowych kul po wysmukłe kolumny na żywopłoty. Nie jest rośliną leczniczą: nie ma surowca farmakopealnego, nie stosuje się go doustnie i nie przypisuje mu się działania terapeutycznego. Opisujemy go, bo jego igliwie bywa mylone z żywotnikiem i z innymi iglakami, a zbieracze szukający surowca iglastego (sosna, jałowiec) nie mogą po niego sięgać. Jedyne realne wykorzystanie to olejek zapachowy z gałązek i cenne, trwałe drewno.

Wygląd

Drzewo iglaste zawsze zielone, w ojczyźnie dorastające do 50–60 m, w Polsce w formie typowej 15–25 m; odmiany ozdobne od 0,5 do 10 m, o pokroju kolumnowym, stożkowatym, kulistym lub zwisającym. Pokrój gatunku typowego: wąskostożkowy, gęsty, o charakterystycznym, wiotkim, ZWISAJĄCYM (kiwającym się) wierzchołku pędu przewodniego — to najszybciej dostrzegalna cecha z odległości, odróżniająca go od sztywno wyprostowanych tui i cyprysików groszkowych. Gałęzie odchodzą poziomo, końce gałązek lekko opadają. Kora czerwonobrunatna, z wiekiem grubieje i pęka na podłużne, włókniste pasy. Liście łuskowate, drobne (1,5–3 mm), przylegające do pędu, ułożone naprzeciwlegle w czterech rzędach, o wierzchołkach TĘPYCH lub krótko zaostrzonych, ściśle przylegających — pęd jest w dotyku gładki, nie kłuje (u cyprysika groszkowego jest szorstki). Pędy silnie spłaszczone, ułożone w płaskie, pierzaste wachlarze rozpostarte w jednej płaszczyźnie. Na spodniej stronie pędu wyraźne, białawe pasma aparatów szparkowych układające się w rysunek Y-kształtny lub klepsydrowaty (u cyprysika groszkowego jest to rysunek X-kształtny lub motylkowaty) — cecha diagnostyczna. Igliwie roztarte w palcach wydziela silny, żywiczno-korzenny zapach z wyraźną nutą pietruszki lub kopru — bardzo charakterystyczny i najpewniejszy sprawdzian w terenie. Kwitnie wczesną wiosną: drobne, karminowoczerwone szyszeczki męskie na końcach pędów są rzucającą się w oczy cechą (u cyprysika groszkowego są żółtawe lub brunatne). Szyszki żeńskie kuliste, o średnicy 7–10 mm, złożone z 8 tarczowatych łusek z krótkim kolcem pośrodku, dojrzewające w pierwszym roku, początkowo sinozielone i oszronione, potem czerwonobrązowe. Nasiona drobne, z dwoma skrzydełkami. System korzeniowy płytki, powierzchniowy.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, w Polsce niewystępujący naturalnie. Pochodzi z niewielkiego, reliktowego zasięgu na wybrzeżu Pacyfiku — południowo-zachodniego Oregonu i północno-zachodniej Kalifornii, gdzie rośnie w wilgotnych, chłodnych lasach mglistych. Do Europy sprowadzony w 1854 roku. W Polsce jeden z najczęściej sadzonych iglaków ozdobnych: parki, cmentarze, ogrody, żywopłoty, nasadzenia miejskie; setki odmian ('Alumii', 'Columnaris', 'Ellwoodii', 'Stardust', 'Minima Glauca'). Nie dziczeje i nie zadomawia się w polskiej florze.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, osłonięte od zimowych wiatrów wschodnich. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, ale stale świeża do wilgotnej, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH 5,0–6,8); nie znosi gleb suchych, piaszczystych ani silnie wapiennych. Wymaga wysokiej wilgotności powietrza — w suchym, gorącym miejscu brązowieje i przerzedza się od środka. Nie toleruje zastoisk wody. Mrozoodporność umiarkowana: strefy 6–7, słabsza niż u cyprysika groszkowego. W ostre, bezśnieżne zimy i zwłaszcza podczas suszy fizjologicznej (zmarznięta gleba + zimowe słońce i wiatr) igliwie masowo brązowieje, a młode okazy i wąskie kolumny wymarzają — to najczęstszy problem z tym gatunkiem w Polsce, szczególnie na wschodzie kraju. Podlewać przed nastaniem mrozów, młode okazy osłaniać. Wrażliwy na zasolenie (nie sadzić przy drogach solonych) i na zgniliznę korzeni (Phytophthora), na którą gatunek jest wyjątkowo podatny. Do celów zielarskich w ogóle nie zbierać — to roślina bez surowca.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Roślina nie ma zastosowania leczniczego i nie jest stosowana wewnętrznie. Wykorzystuje się wyłącznie olejek eteryczny z ulistnionych gałązek (perfumeria, kosmetyka zapachowa, w silnym rozcieńczeniu) oraz aromatyczne, odporne na gnicie drewno.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru zielarskiego. Gałązki do destylacji olejku pozyskuje się przy okazji cięć formujących, najlepiej od maja do sierpnia, gdy zawartość olejku eterycznego w igliwiu jest największa, i przerabia na świeżo — cięcie na starym drewnie jest niedopuszczalne, bo cyprysik nie odbija z pędów bezlistnych. Gałązki na stroisz i dekoracje ścina się jesienią i zimą. Szyszki zbiera się jesienią pierwszego roku, wyłącznie do celów nasiennych i dekoracyjnych.

Skład chemiczny

Igliwie i pędy zawierają olejek eteryczny o składzie terpenowym: monoterpeny (m.in. alfa-pinen, beta-pinen, sabinen, limonen, mircen), estry terpenowe i seskwiterpeny. Charakterystyczny, pietruszkowo-korzenny zapach roztartego igliwia pochodzi od obecnych w olejku pochodnych fenylopropanowych. Drewno jest bogate w tropolony (m.in. tujaplicyny) i seskwiterpeny — związki grzybobójcze odpowiadające za jego wyjątkową trwałość. Roślina zawiera ponadto garbniki, żywice, kwasy diterpenowe i flawonoidy. Skład olejku jest silnie zmienny między odmianami i nieustandaryzowany — nie ma tu podstawy do praktyki zielarskiej. Igliwie jest znanym alergenem kontaktowym (uczulające laktony i terpeny), a pyłek — alergenem wziewnym.

Właściwości

• Roślina nie ma zastosowania leczniczego i nie jest surowcem zielarskim — nie wolno przypisywać jej działania farmakologicznego. Olejek eteryczny z gałązek, podobnie jak inne olejki iglaste, wykazuje w badaniach laboratoryjnych aktywność przeciwdrobnoustrojową i odstraszającą owady, co wykorzystuje się wyłącznie w perfumerii, kosmetyce zapachowej i środkach czystości, a nie w terapii. Drewno („Port Orford cedar”) jest naturalnie odporne na grzyby i owady dzięki tropolonom, lekkie, wytrzymałe i intensywnie aromatyczne — w Japonii ceni się je na równi z hinoki i używa do budowy świątyń, w Ameryce na łuki, strzały i wyroby stolarskie. W polskich warunkach znaczenie rośliny jest wyłącznie ozdobne. Wszelkie krążące w internecie zalecenia dotyczące „naparów z cyprysika” są bezpodstawne i niebezpieczne.

Zastosowanie

Nie stosować wewnętrznie w żadnej postaci. Nie sporządzać naparów, odwarów, nalewek, syropów ani wyciągów z igliwia, pędów i szyszek — surowiec nie ma ustalonego profilu bezpieczeństwa, dawkowania ani wskazań, a olejki iglaków z rodziny cyprysowatych bywają silnie drażniące dla nerek i błon śluzowych. Nie stosować do inhalacji parowych z surowca zbieranego samodzielnie. Jedyne dopuszczalne użycie to zewnętrzne, zapachowe: gotowy, handlowy olejek eteryczny w kominku aromaterapeutycznym lub w rozcieńczeniu poniżej 1% w oleju nośnikowym, po teście uczuleniowym na przedramieniu — pamiętając, że gatunek jest znanym alergenem kontaktowym. Gałązki nadają się na stroisz i dekoracje świąteczne. Zielarz szukający surowca iglastego powinien sięgnąć po pąki sosny zwyczajnej (Pini turiones), pędy świerka lub owoc jałowca pospolitego (Juniperi fructus) — surowce farmakopealne o ustalonym dawkowaniu.

Uwagi dla zielarza

Najważniejszy jest tu warsztat rozpoznawania, nie przetwarzania — cyprysika nie przerabia się na surowiec. Odróżnianie od gatunków mylonych: (1) od cyprysika groszkowego — Lawson ma pędy GŁADKIE w dotyku (łuski przylegające, tępe), znaki szparkowe na spodzie w kształcie Y, szyszki 7–10 mm, czerwone szyszeczki męskie wiosną i zwisający wierzchołek; groszkowy ma pędy szorstkie i kłujące, znaki X-kształtne, szyszki 5–8 mm. (2) od żywotnika zachodniego (tui) — cyprysik ma szyszki KULISTE, tuja podłużne, jajowate; roztarte igliwie tui pachnie słodko, jabłkowo-karmelowo, Lawsona — pietruszkowo i żywicznie; spód pędu tui nie ma wyraźnych białych znaków. (3) od jałowca — jałowiec wytwarza mięsiste, niebieskoczarne szyszkojagody i ma igły kłujące, nie łuski. Ta różnica jest kluczowa: nie wolno mylić ozdobnego iglaka z żywopłotu z surowcem zielarskim. Przy cięciu żywopłotów z cyprysika pracować w rękawicach i długim rękawie — świeże igliwie jest znanym alergenem kontaktowym i wywołuje wyprysk u ogrodników. Do celów zapachowych gałązki przerabiać na świeżo; po wysuszeniu igliwie traci olejek i osypuje się. Uwaga uprawowa istotna dla zielarza-ogrodnika: brązowienie igliwia zimą to najczęściej susza fizjologiczna lub Phytophthora, a nie choroba grzybowa liści — obfite podlanie jesienią jest tu skuteczniejsze niż jakikolwiek oprysk.

Przeciwwskazania