Schisandra chinensis
Pnącze o czerwonych owocach zwanych 'owocem pięciu smaków' — adaptogen wspierający wątrobę, koncentrację i wytrzymałość, doskonale zimujący w Polsce.
Cytryniec chiński to jeden z najlepiej udokumentowanych adaptogenów, w medycynie chińskiej znany jako wu wei zi — 'owoc pięciu smaków', bo jednocześnie jest kwaśny, słodki, gorzki, ostry i słony. W przeciwieństwie do żeń-szenia czy różeńca nie tylko dodaje energii, ale też wyraźnie wspiera wątrobę: lignany schisandry przyspieszają regenerację hepatocytów i obniżają aktywność enzymów wątrobowych, co jest jednym z lepiej zbadanych efektów wśród ziół adaptogennych. Klasycznie stosowany przy przemęczeniu, obniżonej koncentracji, przewlekłym kaszlu, nadmiernym poceniu i osłabieniu. Rzecz osobna i praktycznie ważna dla polskiego zielarza: mimo że to gatunek importowany, cytryniec doskonale zimuje w naszym klimacie i można go z powodzeniem uprawiać w ogrodzie — surowiec własnej produkcji jest tu w pełni realny.
Pnącze zrzucające liście na zimę, wijące się w prawo wokół podpór, długości 5–10 m, o pędach drewniejących. Pędy jednoroczne czerwonawobrunatne, gładkie, starsze o korze szarobrunatnej, łuszczącej się podłużnymi płatami. Liście skrętoległe, pojedyncze, ogonkowe (ogonek często czerwonawy), eliptyczne do odwrotniejajowatych, długości 5–10 cm, o brzegu drobno i rzadko ząbkowanym, klinowato zwężone u nasady, zaostrzone na szczycie; blaszka cienka, jasnozielona, o użyłkowaniu pierzastym, przeświecającym pod światło; po roztarciu wydzielają wyraźny cytrynowy zapach — to najprostszy test tożsamości i źródło polskiej nazwy. Roślina zwykle dwupienna (rzadziej jednopienna, ze zmiennością płci między latami — to praktyczny problem uprawowy). Kwiaty pojedyncze lub po kilka w kątach liści, na zwisających szypułkach, średnicy ok. 1,5 cm, o 6–9 mięsistych, woskowatych listkach okwiatu barwy kremowobiałej do bladoróżowej, silnie i słodko pachnące. Owocostan bardzo charakterystyczny: po przekwitnieniu dno kwiatowe wydłuża się, tworząc zwisające, luźne grono (kłos owocowy) długości 5–10 cm, na którym siedzi 15–40 kulistych, lśniących, soczystych jagód barwy jaskrawoczerwonej do karminowej; każda jagoda zawiera 1–2 nerkowate, żółtobrunatne, błyszczące nasiona. Owoce smakują kwaśno, gorzko i ściągająco, nasiona po rozgryzieniu ostro i gorzko. System korzeniowy płytki, rozłogowy — roślina tworzy odrosty korzeniowe.
Gatunek rodzimy dla Dalekiego Wschodu: północno-wschodnie Chiny (Mandżuria), Korea, Japonia oraz rosyjski Daleki Wschód (Kraj Nadmorski, Amur, Sachalin). Rośnie w wilgotnych, cienistych lasach mieszanych i liściastych, w dolinach rzek i na obrzeżach lasów, wspinając się po drzewach i krzewach. Dzięki pochodzeniu z chłodnej strefy klimatu monsunowego znosi ostre zimy. Surowiec handlowy pochodzi z Chin, Korei i Rosji, ze zbioru dzikiego i z plantacji. W Polsce nie występuje dziko, ale jest z powodzeniem uprawiany w ogrodach i na niewielkich plantacjach — coraz częściej dostępny jest surowiec polski.
Stanowisko półcieniste — to warunek często ignorowany: cytryniec w naturze rośnie w podszycie lasu, korzenie chce mieć w cieniu i chłodzie, a pędy w rozproszonym świetle; pełne, upalne słońce i przesuszona gleba to najczęstsza przyczyna niepowodzeń. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale świeża i umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0); nie znosi gleb ciężkich, zlewnych ani zastoisk wody. Ściółkowanie strefy korzeniowej jest bardzo wskazane. Wymaga podpory — pergoli, kraty, siatki. Mrozoodporność bardzo dobra: pnącze wytrzymuje mrozy poniżej −30 °C i zimuje w całej Polsce bez okrywania; zagrożeniem są natomiast przymrozki wiosenne uszkadzające kwiaty. Ponieważ roślina bywa dwupienna, do owocowania trzeba mieć egzemplarz męski i żeński albo sadzonkę odmiany jednopiennej (np. 'Sadova', 'Pierwieniec', 'Dalnewostocznyj'). Owocowanie zaczyna się po 3–5 latach. Nie zbierać owoców z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach ani na terenach opryskiwanych.
owoc (Schisandrae chinensis fructus, chiń. Wu wei zi) — suszona, czerwona jagoda z nasionami; nasiona zawierają lignany i są niezbędną częścią surowca (nie odsiewać!). Pomocniczo: liść i łodyga, o znacznie słabszym działaniu.
Owoce — jedyny termin: wrzesień–październik, w pełni dojrzałości, gdy jagody są miękkie, intensywnie czerwone i lśniące, a całe grono łatwo odchodzi; zbiera się całe grona, ścinając je sekatorem, nie obrywając pojedynczych jagód (uszkodzone jagody wyciekają). Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Owoc jest soczysty i szybko fermentuje — przerabiać lub zacząć suszenie tego samego dnia. Suszenie: najpierw podwiędzić grona 2–3 dni w przewiewie, potem dosuszyć w suszarce w 40–50 °C; surowiec jest gotowy, gdy jagody są pomarszczone, twarde, ciemnoczerwone do brunatnych, a nasiona w środku twarde i błyszczące. Liście i młode pędy (surowiec pomocniczy, na herbatkę) — latem, w czerwcu–sierpniu. W Polsce zbiór z własnej uprawy jest jak najbardziej realny.
Lignany dibenzocyklooktadienowe — grupa czynna i wyznacznik jakości surowca: schizandryna (schisandrol A), gomizyny (A–N, w tym gomizyna A i N), schizandryny B i C (schisandrol B, schisantheryna), deoksyschizandryna; są zlokalizowane głównie W NASIONACH, dlatego surowiec musi zawierać całe jagody z pestkami, a ekstrakty standaryzuje się na sumę lignanów. Poza lignanami: olejek eteryczny w nasionach (seskwiterpeny, cytral, borneol, sesquicarene — źródło cytrynowego zapachu), kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, winowy — stąd kwaśny smak), witamina C i E, fitosterole, flawonoidy i antocyjany (barwa owoców), pektyny, olej tłusty w nasionach, mikroelementy.
Napar/odwar z owoców: 1–2 łyżeczki rozgniecionych (nie zmielonych na pył) suszonych jagód, koniecznie z nasionami, na szklankę wody — zalać wrzątkiem i parzyć 15 minut pod przykryciem, albo zagotować i gotować 5–10 minut; pić 1–2 razy dziennie, rano i przed południem (wieczorem może utrudniać zasypianie u osób wrażliwych). Typowy zakres dawek surowca w medycynie chińskiej to 1,5–6 g dziennie. Nalewka: owoce zalać alkoholem 40–50%, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić; stosować 20–30 kropli 2 razy dziennie — nalewka lepiej wyciąga lignany niż woda, bo są słabo rozpuszczalne w wodzie, i to ona jest najskuteczniejszą formą domową. Proszek z suszonych owoców z nasionami: pół do jednej łyżeczki dziennie. Ekstrakt standaryzowany: dawkować według producenta, na podstawie zawartości schizandryny — nie przeliczać dowolnie na gramy surowca. Kuracja adaptogenna: 4–8 tygodni, potem przerwa; działanie budowane jest stopniowo, ale efekt na koncentrację bywa odczuwalny już po kilku dniach. Klasyczne mieszanki: schisandra + różeniec górski + eleuterokok (zestaw adaptogenny na wytrzymałość); schisandra + ostropest + karczoch (wątroba); schisandra + kolcowój + żeń-szeń (tonik); chińska formuła Sheng Mai San: schisandra + żeń-szeń + liliowiec chiński (przy wyczerpaniu z potami). Kulinarnie: soki, syropy, wina i konfitury z owoców — kwaśne i ściągające, wymagają dużo cukru.
NAJWAŻNIEJSZE: lignany siedzą w nasionach, nie w miąższu — surowiec musi zawierać całe jagody z pestkami. Owoc bez nasion (bywa sprzedawany jako 'miąższ' albo pozostaje po produkcji soku) jest zielarsko bezwartościowy. Przed parzeniem jagody rozgnieć w moździerzu, żeby rozerwać łupinę nasienną, inaczej lignany nie przejdą do naparu. Dobry surowiec to jagody pomarszczone, ale nie sprasowane w bryłę, barwy ciemnoczerwonej do purpurowobrunatnej (nie czarnej ani nie płowej), o wyraźnym kwaśno-cytrynowym zapachu; po rozgryzieniu odczujesz kolejno kwaśność miąższu i gorzko-ostry smak nasienia — jeśli tego nie ma, surowiec jest zwietrzały. Suszyć w 40–50 °C; przesuszenie w wyższej temperaturze niszczy olejek, a suszenie zbyt wolne prowadzi do pleśni (owoc jest bardzo soczysty). Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 2 lat; surowiec jest lepki i cukrowy, więc łatwo go zawilgocić i przyciągnąć szkodniki spichrzowe — kontrolować. Uprawa w Polsce: pamiętaj o dwupienności — sam krzew żeński nie owocuje; kupuj sadzonki z określoną płcią lub odmiany jednopienne, i sadź na stanowisku z cieniem u podstawy. Nie mylić z Schisandra sphenanthera (chiń. nan wu wei zi, 'południowa schisandra') — inny gatunek, słabszy i o innym profilu lignanów, w handlu czasem podmieniany; sprawdzaj nazwę gatunkową.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.