Harpagophytum procumbens
Afrykańska bylina pustynna o bulwiastych korzeniach bocznych, jeden z najlepiej udokumentowanych surowców przeciwzapalnych i przeciwbólowych w chorobach stawów.
Czarci pazur pochodzi z pustyni Kalahari i sawann południowej Afryki — z Namibii, Botswany i RPA. Nazwę zawdzięcza owocom pokrytym zdrewniałymi, hakowato zagiętymi wyrostkami, które czepiają się racic zwierząt. Surowcem nie jest korzeń palowy, lecz bulwiaste zgrubienia korzeni bocznych, magazynujące wodę i glikozydy irydoidowe. W europejskim zielarstwie zadomowił się dopiero w XX wieku i dziś należy do najczęściej stosowanych roślin przy chorobie zwyrodnieniowej stawów i bólach krzyża. Gatunek jest silnie eksploatowany i objęty konwencją CITES (załącznik II) — warto kupować surowiec z certyfikowanego, kontrolowanego zbioru.
Bylina o pędach płożących się po piasku, wyrastających promieniście z podziemnego korzenia palowego; pędy osiągają 1–1,5 m długości i leżą na ziemi. Liście naprzeciwległe, szarozielone, mięsiste, głęboko klapowane lub dłoniasto wcinane, o zaokrąglonych klapach, pokryte drobnymi łuseczkami dającymi matowy nalot. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści, rurkowato-lejkowate, dwuwargowe, o koronie purpuroworóżowej do fioletowej z żółtym gardłem — pokrojem przypominają kwiat naparstnicy. Owoc bardzo charakterystyczny: zdrewniała torebka pokryta licznymi rozgałęzionymi, hakowato zagiętymi kolcami zakończonymi ostrymi ząbkami — stąd nazwa „czarci pazur”. Organ podziemny: gruby, pionowy korzeń palowy sięgający ponad metr w głąb, z którego na korzeniach bocznych wyrastają wtórne bulwy — mięsiste, wrzecionowate zgrubienia długości 6–20 cm, o brunatnej korowinie i jasnożółtym, twardym miąższu.
Gatunek nie występuje w Polsce i nie ma szans przetrwać naszej zimy. Rośnie w Afryce Południowej — na piaszczystych, ubogich glebach pustyni Kalahari, na sawannach i w półpustynnych zaroślach Namibii, Botswany, Angoli, Zambii, Zimbabwe i RPA. Do Polski trafia wyłącznie jako surowiec suszony (krajanka, proszek) lub w formie wyciągów, importowany głównie z Namibii i Botswany, gdzie pozyskiwany jest ze stanu naturalnego przez zbieraczy.
W polskich warunkach uprawa gruntowa jest niemożliwa — roślina wymaga długiego, gorącego i suchego okresu wegetacji oraz nie znosi mrozu ani przemarzania podłoża (nie jest mrozoodporna nawet w strefie 9). Kolekcjonersko możliwa uprawa w szklarni ciepłej: stanowisko pełne słońce, podłoże skrajnie przepuszczalne — piasek gruboziarnisty ze żwirem, minimum próchnicy, pH obojętne do lekko zasadowego, podlewanie oszczędne, zimą niemal całkowicie wstrzymane, temperatura minimalna nie niższa niż 12–15 °C. Nie ma czego zbierać w Polsce — każdy surowiec pochodzi z importu. Uwaga na pochodzenie: unikać zbiorów niekontrolowanych, niszczących korzeń palowy i całą populację.
bulwiaste korzenie boczne (Harpagophyti radix) — krajane w poprzek na charakterystyczne płaskie plastry
Bulwy korzeni bocznych zbiera się w Afryce w porze suchej (mniej więcej marzec–maj, tamtejsza jesień), gdy część nadziemna zamiera, a zawartość glikozydów irydoidowych w bulwach jest najwyższa. Rośliny wykopuje się ostrożnie, odcina wtórne bulwy, a korzeń palowy pozostawia w ziemi, aby roślina odrosła. Bulwy myje się, kroi w poprzek na plastry grubości kilku milimetrów (surowiec suszy się wtedy szybko i nie pleśnieje) i suszy na słońcu lub w suszarniach. Krajanie wzdłuż lub w kostkę jest wadą surowca — utrudnia ocenę i zwykle świadczy o próbie ukrycia domieszek.
Glikozydy irydoidowe jako grupa wiodąca: harpagozyd (marker standaryzacji wyciągów), harpagid, prokumbid oraz ich pochodne — to one odpowiadają za gorzki smak i działanie przeciwzapalne. Ponadto fenylopropanoidy i glikozydy fenyloetanoidowe (akteozyd/werbaskozyd, izoakteozyd), flawonoidy (kemferol, luteolina), triterpeny, fitosterole, kwasy fenolowe (cynamonowy, chlorogenowy), cukry (stachioza jako główny cukier zapasowy), niewielkie ilości olejków. Zawartość harpagozydu jest wyraźnie wyższa w bulwach wtórnych niż w korzeniu palowym — stąd surowcem są wyłącznie bulwy.
Odwar: 1 płaska łyżeczka (ok. 2–4 g) rozdrobnionego surowca na szklankę wody, zagotować, gotować krótko pod przykryciem i odstawić na 15–20 minut; pić 2–3 razy dziennie. Napar zimny (maceracja) bywa polecany, gdy chodzi wyłącznie o działanie gorzkie na trawienie — wtedy pół łyżeczki surowca zalać szklanką chłodnej wody, macerować kilka godzin i wypić przed posiłkiem. W praktyce ziołolecznictwa stawowego dominują standaryzowane wyciągi suche w kapsułkach i tabletkach, dawkowane wg zawartości harpagozydu podanej przez producenta — trzymaj się ulotki, bo moc wyciągów jest bardzo różna. Kuracja ma sens dopiero przy stosowaniu ciągłym przez minimum 4–8 tygodni; po 3 miesiącach zaleca się przerwę. Napar/odwar jest wybitnie gorzki — nie maskuj tego, bo gorycz jest częścią działania; osobom, które nie tolerują smaku, lepiej podać kapsułki. Nalewka i wyciągi alkoholowe wypłukują mniej irydoidów niż wodne — do bólów stawów preferuj postacie wodne lub suchy wyciąg.
Dobry surowiec to płaskie, okrągławe lub owalne plastry o średnicy 1–4 cm, szarobrunatne na obwodzie, wewnątrz jasnożółte do jasnobrunatnego, twarde, rogowate, z wyraźnym promienistym rysunkiem; smak wybitnie i długo utrzymująco gorzki, zapach słaby. Miękkie, wilgotne, ciemne lub stęchłe plastry to surowiec zawilgocony — do wyrzucenia. Domieszką bywa Harpagophytum zeyheri — gatunek o niższej zawartości harpagozydu, trudny do odróżnienia gołym okiem; kupuj u dostawców podających gatunek i deklarowaną zawartość harpagozydu, najlepiej z certyfikatem CITES. Suszenie: surowiec kupujemy już wysuszony, ale jeśli trafi się materiał niedosuszony, dosuszać w temperaturze do 40–50 °C, nie wyżej — irydoidy są termolabilne. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, w suchym miejscu, do 2 lat; sproszkowany traci moc szybciej — mielić na bieżąco. Mieszanki: dobrze łączy się z wierzbą (kora), wiązówką błotną, kurkumą i pokrzywą przy stanach zapalnych stawów, z jałowcem i brzozą przy kuracjach przeciwreumatycznych. Typowy błąd: oczekiwanie natychmiastowej ulgi i porzucenie kuracji po tygodniu — czarci pazur działa kumulacyjnie. Drugi typowy błąd: przyjmowanie na czczo przy nadkwaśności — gorycz nasila wydzielanie kwasu solnego.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.