Czeremcha zwyczajna

Opis

Czeremcha zwyczajna to gatunek łęgowy, rozpoznawalny wiosną po zwisających, silnie i słodko-mdławo pachnących kwiatostanach, a po roztarciu kory — po wyraźnym zapachu gorzkich migdałów. Ten zapach pochodzi od glikozydów cyjanogennych, które w zetknięciu z wodą uwalniają benzaldehyd i cyjanowodór. W tradycyjnym zielarstwie wykorzystywano korę jako środek ściągający i napotny, a owoce jako surowiec garbnikowy przeciwbiegunkowy — dziś surowiec ma znaczenie marginalne i wymaga ostrożności. Nasiona (pestki) są zdecydowanie trujące i nie wolno ich rozdrabniać ani spożywać.

Wygląd

Krzew lub niewysokie drzewo o wysokości 3–15 m, o luźnej, przewisającej koronie. Kora ciemnoszara do czarniawej, z jasnymi przetchlinkami, po zdrapaniu i roztarciu wydziela wyraźny zapach gorzkich migdałów. Liście skrętoległe, eliptyczne do odwrotniejajowatych, długości 6–12 cm, na brzegu ostro, drobno i regularnie piłkowane, o pierzastym użyłkowaniu z wyraźnym nerwem głównym; u nasady blaszki, na ogonku, dwa czerwonawe gruczołki nektarnikowe — cecha diagnostyczna. Kwiatostan to zwisające lub wzniesione grono długości 8–15 cm, złożone z licznych białych, pięciopłatkowych kwiatów o średnicy ok. 1 cm, o intensywnym, słodkim, dusznym zapachu. Owoc to kulisty pestkowiec średnicy 6–8 mm, początkowo czerwony, w pełni dojrzałości czarny i błyszczący, o cierpko-gorzkim smaku, z jedną pomarszczoną pestką. Systemem podziemnym są płytkie, rozległe korzenie, silnie odbijające z odrostów.

Gdzie rośnie

W Polsce pospolita na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie w łęgach i olsach, w zaroślach nad rzekami i strumieniami, na obrzeżach wilgotnych lasów, w wilgotnych zaroślach śródpolnych i przy rowach. Gatunek wskaźnikowy siedlisk wilgotnych i żyznych; często sadzona też w parkach i zadrzewieniach przydrożnych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, znosi ocienienie. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub mułowa, stale świeża do mokrej, dobrze znosi okresowe podtopienia; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5). Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. Nie zbierać z zadrzewień przydrożnych i pasów wzdłuż torów (kumulacja metali ciężkich) ani z drzew masowo opanowanych przez namiotnika czeremszaczka — surowiec z liśćmi zjedzonymi przez gąsienice jest zanieczyszczony oprzędem i odchodami.

Surowiec

kora (Pruni padi cortex), owoc (Pruni padi fructus), rzadziej kwiat (Pruni padi flos); surowiec silnie działający, o ograniczonym zastosowaniu

Termin zbioru

Kora — wczesną wiosną, w marcu i kwietniu, przed rozwojem liści, gdy ruszają soki i kora łatwo odchodzi od drewna; ściągać wyłącznie z młodych gałęzi (2–4-letnich) pozyskanych przy cięciach pielęgnacyjnych, nigdy z pnia żywego drzewa dookoła (obrączkowanie zabija drzewo). Kwiat — w pełni kwitnienia (koniec kwietnia–maj), w suchy dzień po obeschnięciu rosy, ścinać całe grona. Owoc — od sierpnia, gdy pestkowce są całkowicie czarne i błyszczące; zbierać całe grona, obrywać przed przerobem.

Skład chemiczny

Kora i nasiona: glikozydy cyjanogenne (prunazyna, amigdalina), które pod wpływem enzymu emulsyny uwalniają benzaldehyd i cyjanowodór; ponadto garbniki katechinowe, kwasy fenolowe. Owocnia: garbniki, antocyjany (barwniki owocu), kwasy organiczne, pektyny, cukry, witamina C. Kwiat: flawonoidy, śladowe glikozydy cyjanogenne, olejek eteryczny odpowiadający za intensywny zapach. Liście: prunazyna, garbniki, flawonoidy.

Właściwości

• Kora działa ściągająco (garbniki), napotnie i moczopędnie, w medycynie ludowej stosowana była pomocniczo w gorączce i bólach reumatycznych — działanie to przypisywano jej właściwościom napotnym. Owoce, ze względu na wysoką zawartość garbników i pektyn, działają zapierająco i przeciwbiegunkowo; miąższ jest bogaty w antocyjany. Kwiaty w lecznictwie ludowym uchodziły za lekko napotne i wykrztuśne. Glikozydy cyjanogenne w małych ilościach działają drażniąco na błony śluzowe i pobudzają odruch kaszlu, ale ich zawartość jest zmienna i nie daje się bezpiecznie standaryzować — to główny powód, dla którego czeremcha nie utrzymała się we współczesnym lecznictwie.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający, zawierający glikozydy cyjanogenne — nie nadaje się do samodzielnego, długotrwałego stosowania wewnętrznego, a już zwłaszcza nie z nasion. Nie podaje się tu dawek doustnych. W praktyce współczesnej czeremcha bywa używana wyłącznie zewnętrznie: odwar z kory jako okład ściągający na trudno gojące się rany i wypryski oraz do przemywań, a rozcieńczony napar z kwiatu do przemywania oczu przy podrażnieniach (w medycynie ludowej). Przetwory kuchenne z owoców (nalewki, konfitury, syropy) sporządza się z owoców pozbawionych pestek albo w taki sposób, by pestek nie kruszyć — całe, nienaruszone pestki nie uwalniają cyjanowodoru. Wszelkie zastosowanie wewnętrzne wyłącznie pod nadzorem doświadczonego zielarza lub lekarza.

Uwagi dla zielarza

Korę suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C — wyższa temperatura rozkłada garbniki, a zapach migdałowy zanika (dobrze wysuszona kora nadal go ma po zwilżeniu i roztarciu). Owoce suszyć w suszarce w 50–60 °C, rozłożone cienką warstwą, bo mięsisty miąższ łatwo pleśnieje. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w ciemności, do 12 miesięcy; surowiec o zaniku zapachu i wyblakłej barwie odrzucić. Czeremchę zwyczajną odróżnia się od czeremchy amerykańskiej (Prunus serotina) — inwazyjnej, o liściach skórzastych, błyszczących, tępo piłkowanych, z rudym owłosieniem wzdłuż nerwu głównego na spodzie liścia i wzniesionych gronach — oraz od kruszyny pospolitej, która ma liście całobrzegie i korę z pomarańczową warstwą po zdrapaniu. Pewnym testem kory czeremchy jest zapach gorzkich migdałów po zwilżeniu i roztarciu. Nie mieszać czeremchy do ziołowych mieszanek dla dzieci ani do mieszanek do długotrwałych kuracji.

Przeciwwskazania