Czereśnia

Opis

Czereśnia to przede wszystkim drzewo owocowe, ale w zielarstwie ma jedno konkretne, sprawdzone zastosowanie: suszone szypułki (ogonki) owocowe są klasycznym łagodnym środkiem moczopędnym, wykorzystywanym w mieszankach na drogi moczowe i przy skłonności do obrzęków. Rosnąca dziko forma — czereśnia ptasia — jest w Polsce pospolitym składnikiem grądów i lasów liściastych i to od niej pochodzą wszystkie odmiany uprawne. Owoce mają wartość odżywczą i dietetyczną, ale nie są surowcem leczniczym w ścisłym sensie. Nasiona w pestkach, jak u wszystkich śliwowatych, zawierają glikozydy cyjanogenne i nie nadają się do spożycia.

Wygląd

Drzewo wysokości 15–25 m, o wyraźnym pniu i regularnej, stożkowatej w młodości koronie, z gałęziami odchodzącymi okółkowo. Kora czerwonobrunatna do szarej, gładka, silnie błyszcząca, z poziomymi rzędami przetchlinek, łuszcząca się charakterystycznymi poprzecznymi, obrączkowatymi pasami — cecha rozpoznawcza z odległości. Liście skrętoległe, odwrotniejajowate do podłużnie eliptycznych, długości 8–15 cm, zaostrzone, na brzegu nierówno, tępo, podwójnie piłkowane, o pierzastym użyłkowaniu, w dole często zwisające i miękkie; na ogonku, tuż pod blaszką, dwa czerwone gruczołki. Kwiaty białe, pięciopłatkowe, o średnicy 2–3 cm, zebrane po 2–6 w siedzące baldaszki wyrastające z pączków skróconych pędów; rozwijają się przed liśćmi lub równocześnie z nimi. Owoc to kulisty pestkowiec średnicy 1–2 cm (u dziko rosnących drzew mniejszy, ok. 1 cm), czerwony do czarnoczerwonego, słodki, osadzony na długiej, sztywnej szypułce, z gładką, kulistą pestką. Korzeń palowy w młodości, później system rozłożysty, silnie odrastający korzeniowymi odrostami.

Gdzie rośnie

W Polsce dziko rosnąca czereśnia ptasia występuje pospolicie w grądach, buczynach i widnych lasach liściastych oraz w zaroślach i zadrzewieniach śródpolnych, na niżu i w niższych położeniach górskich. Odmiany uprawne sadzone są powszechnie w sadach i przydomowych ogrodach, a także jako drzewa przydrożne — surowiec (szypułki) pozyskuje się głównie z upraw, jako produkt uboczny zbioru owoców.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiosennych przymrozków (kwiaty przymarzają). Gleba żyzna, głęboka, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, świeża, nie znosi wód stojących i zbitych podłoży; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5), lubi gleby zasobne w wapń. Mrozoodporna w całej Polsce, wrażliwe są jedynie kwiaty i słabo zdrewniałe pędy młodych okulantów. Nie zbierać szypułek z sadów w okresie karencji po zabiegach chemicznych ani z drzew przydrożnych.

Surowiec

szypułki owocowe (Cerasi stipites), pomocniczo owoc (Cerasi fructus); pestki i nasiona nie są surowcem

Termin zbioru

Szypułki — od czerwca do lipca, przy przerobie dojrzałych owoców; obrywa się je ze świeżych owoców, natychmiast po zbiorze, i rozkłada do suszenia cienką warstwą. Owoce — czerwiec–lipiec, w pełnej dojrzałości, gdy zabarwienie jest jednolite, zbierać w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy (owoce mokre pękają i pleśnieją). Kora nie jest w praktyce pozyskiwana. Nie zbierać szypułek z owoców przejrzałych ani z odpadów przy pestkowaniu, bo są zanieczyszczone sokiem i fermentują.

Skład chemiczny

Szypułki: garbniki, sole potasu, flawonoidy, kwasy fenolowe, śladowe ilości kwasu salicylowego, saponiny — całość odpowiada za łagodne działanie moczopędne i ściągające. Owoc: cukry proste (glukoza, fruktoza), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), antocyjany (zwłaszcza w odmianach ciemnych), flawonoidy, karotenoidy, pektyny, witamina C, potas, błonnik. Nasiona (pestki): amigdalina — glikozyd cyjanogenny. Liście i kora: prunazyna, garbniki.

Właściwości

• Szypułki działają łagodnie moczopędnie (diureticum) i przeciwzapalnie na drogi moczowe; zwiększają objętość moczu bez gwałtownego działania, dzięki czemu nadają się do dłuższego stosowania w mieszankach przy skłonności do obrzęków i wspomagająco przy stanach zapalnych dróg moczowych oraz zaleganiu piasku. Wykazują też umiarkowane działanie ściągające. Owoce mają walor odżywczy i dietetyczny: dostarczają potasu, antocyjanów i pektyn, działają lekko rozwalniająco i alkalizująco, tradycyjnie polecane przy skłonności do zaparć i w dietach oczyszczających. Czereśni nie należy traktować jako rośliny o silnym działaniu leczniczym — jej zastosowanie jest pomocnicze.

Zastosowanie

Odwar z szypułek: 1–2 łyżki suszonych szypułek na szklankę wody, zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu kilka minut, odstawić pod przykryciem na kilkanaście minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami, przy skłonności do zatrzymywania wody i wspomagająco w stanach zapalnych dróg moczowych. Przy kuracjach moczopędnych zadbać o odpowiednią podaż płynów. Szypułki dobrze sprawdzają się jako składnik mieszanek — same rzadko bywają stosowane. Owoce spożywa się na świeżo lub w postaci przetworów; nie należy rozgryzać ani mielić pestek.

Uwagi dla zielarza

Szypułki suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarce w temperaturze do 40–45 °C, rozłożone cienką warstwą; dobrze wysuszone są sztywne, łamliwe i mają barwę zielonobrunatną. Szypułki zbrunatniałe na ciemno lub zbite w wilgotne grudki są zaparzone — odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Klasyczne połączenia: szypułki czereśni lub wiśni + znamiona kukurydzy + skrzyp + brzoza (mieszanka moczopędna), z perzem i wrzosem przy dolegliwościach dróg moczowych. W handlu szypułki czereśni i wiśni (Prunus cerasus) traktowane są zamiennie i mają podobne działanie. Dziką czereśnię odróżnia się od wiśni po większym wzroście drzewiastym, obrączkowato łuszczącej się błyszczącej korze i miękkich, zwisających, matowych liściach — wiśnia jest niższa, krzewiasta lub niskopienna, ma liście sztywne i błyszczące, a kwiaty na dłuższych szypułkach w baldaszkach z podsadkami. Czereśnię ptasią mylono też z czeremchą — ta ma jednak kwiaty w wydłużonych gronach, a nie w baldaszkach.

Przeciwwskazania