Czyreń pospolity

Opis

Czyreń pospolity to twardy jak drewno, wieloletni grzyb nadrzewny wywołujący białą zgniliznę wierzb, brzóz i olsz. W Polsce zawsze traktowany był bardziej jako szkodnik drzewostanu i surowiec do krzesania ognia niż jako lek, ale w medycynie ludowej Europy Wschodniej i w Azji odwary z jego owocnika stosowano przy krwawieniach i dolegliwościach żołądkowych. Współcześnie zaliczany do grzybów leczniczych ze względu na polisacharydy i związki fenolowe, choć jego status farmakologiczny jest znacznie słabiej udokumentowany niż u czyrenia skośnego (chagi) czy lakownicy. Surowiec jest niejadalny — nie ze względu na toksyczność, lecz na całkowicie zdrewniałą konsystencję, i przerabia się go wyłącznie na wyciągi.

Wygląd

Owocnik wieloletni, bezblaszkowy, kopytkowaty do konsolowatego, szeroko przyrośnięty bokiem do pnia, o średnicy 5–20 cm i grubości do kilkunastu centymetrów. Powierzchnia górna szarobrunatna do niemal czarnej, matowa, silnie spękana koncentrycznie i promieniście, z wyraźnymi strefami przyrostu rocznego; brzeg tępy, zaokrąglony, zwykle jaśniejszy — rdzawobrunatny. Hymenofor rurkowaty, po spodniej stronie: rurki ułożone warstwowo (nowa warstwa co roku), pory bardzo drobne, okrągłe, 4–6 na milimetr, szarobrunatne do cynamonowych, przy potarciu ciemniejące. Miąższ rdzawobrunatny, twardy jak drewno, korkowato-włóknisty, nie daje się ciąć nożem, tylko piłować. Brak trzonu. Rośnie pojedynczo lub w rzędach na żywych i martwych pniach drzew liściastych.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Występuje na żywych i obumierających drzewach liściastych, najczęściej na wierzbach (zwłaszcza wierzbie białej i kruchej), brzozach, olszach, rzadziej na topolach, jabłoniach i bukach. Szczególnie liczny w łęgach, nad rowami, w zaroślach nadrzecznych i na starych wierzbach głowiastych przy drogach i miedzach. Owocniki są wieloletnie, więc widoczne przez cały rok.

Warunki

Nie jest uprawiany. Grzyb pasożytniczo-saprotroficzny, zasiedla drzewa osłabione, uszkodzone mrozem, gradem lub cięciem. Nie ma sensu "hodować" go w sadzie — infekcja oznacza postępujący rozkład drewna i utratę drzewa. Nie zbierać owocników z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych, w pobliżu wysypisk i z wierzb przy polach intensywnie opryskiwanych — owocnik wieloletni przez lata kumuluje metale ciężkie i pozostałości pestycydów z drewna gospodarza. Unikać też owocników rozkładających się, zaatakowanych przez owady lub porośniętych mchem.

Surowiec

owocnik, cały lub rozdrobniony (Phellini igniarii fructificatio) — surowiec niefarmakopealny, wyłącznie zwyczajowy

Termin zbioru

Owocnik można zbierać przez cały rok, bo jest wieloletni i nie gnije. Najlepszy surowiec pozyskuje się jednak późną jesienią i zimą (październik–marzec), gdy grzyb jest suchy, wolny od larw owadów i łatwiej go odłamać przy niskiej temperaturze. Owocniki odbija się dłutem lub siekierą u nasady, albo odpiłowuje. Wybierać sztuki średniej wielkości, jędrne, o żywym rdzawym miąższu na przełamaniu; odrzucać stare, spróchniałe, z czarnym, kruszącym się wnętrzem.

Skład chemiczny

Polisacharydy — głównie beta-glukany o rozgałęzionej strukturze i heteroglikany białkowo-cukrowe, typowe dla rodzaju Phellinus. Związki fenolowe i polifenolowe, w tym pochodne kwasu protokatechowego i hispidyna oraz jej pochodne (hispolon i związki pokrewne, opisywane w rodzaju Phellinus). Triterpeny i sterole grzybowe (ergosterol). Barwniki melaninowe odpowiadające za czarną skorupę. Chityna i lignino-podobne substancje szkieletowe stanowiące większość masy owocnika, przez co wydajność ekstrakcji jest niska. Dokładne stężenia zależą silnie od gatunku drzewa gospodarza i wieku owocnika — nie podaje się dla niego stabilnych wartości procentowych.

Właściwości

• Tradycyjnie przypisywano mu działanie hemostatyczne (tamujące krwawienia — stąd ludowe stosowanie sproszkowanego miąższu na rany i przy krwawieniach z nosa) oraz ściągające i przeciwzapalne w obrębie przewodu pokarmowego. W badaniach nad rodzajem Phellinus opisuje się aktywność immunomodulującą i antyoksydacyjną polisacharydów oraz aktywność przeciwzapalną frakcji polifenolowej. W medycynie ludowej Europy Wschodniej stosowany pomocniczo przy dolegliwościach żołądkowych i jako grzybowa "herbata" wzmacniająca. Należy jasno powiedzieć: czyreń pospolity nie jest surowcem farmakopealnym, jego skuteczność kliniczna nie została potwierdzona i nie zastępuje leczenia. Historycznie znacznie ważniejszy był jako podpałka — wysuszony miąższ tli się długo i był używany do przenoszenia ognia oraz do okadzania uli.

Zastosowanie

Twardego owocnika nie da się parzyć jak zioła — trzeba go najpierw rozdrobnić. Wysuszony grzyb rozbija się młotkiem, rozcina piłą na płatki i ściera na tarce lub miele w młynku żarnowym do grubego proszku. Odwar: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na 0,5 litra wody, gotować na małym ogniu pod przykryciem 30–60 minut, odstawić do naciągnięcia, przecedzić. Pić po pół szklanki 1–2 razy dziennie, kuracyjnie przez 2–4 tygodnie z przerwami. Krótkie zalanie wrzątkiem nic nie daje — z drewnianego miąższu bez długiego gotowania nie wyciągnie się polisacharydów. Nalewka: surowiec zalać alkoholem 60–70%, macerować 4–6 tygodni; wyciąg alkoholowy wydobywa frakcję fenolową, wodny — polisacharydową, dlatego w praktyce robi się wyciąg dwuetapowy (najpierw alkohol, potem gotowanie zlanego surowca w wodzie, na końcu połączenie płynów). Nie stosować jako substytutu leczenia i nie podawać dzieciom. Surowiec jest niejadalny w postaci stałej.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: owocnik i tak jest niemal suchy, ale po zbiorze dosusza się go w temperaturze do 40–50 °C przez kilka dni, aż będzie łamał się bez uginania. Wilgotny miąższ pleśnieje w środku, mimo że z zewnątrz wygląda dobrze — po przełamaniu sprawdzać, czy nie ma białych nalotów i zapachu stęchlizny. Przechowywanie: rozdrobniony surowiec w szczelnych słoikach, w suchym miejscu; w całości może leżeć latami. Dobry surowiec ma jednolicie rdzawobrunatny, jędrny miąższ i lekki, drzewno-grzybowy zapach; zły — jest czarny, spróchniały, kruszy się w palcach i śmierdzi zbutwiałym drewnem. Rozdrabniać w rękawicach i najlepiej w masce, bo pył jest drażniący dla dróg oddechowych. Rozróżnianie: czyreń pospolity (Phellinus igniarius) rośnie na liściastych, ma szarą, spękaną, kopytkowatą skorupę; hubiak pospolity (Fomes fomentarius) ma miąższ jasny, płowobrązowy, zamszowaty (nie rdzawy) i wyraźnie kopytkowaty, gładszy, popielaty kapelusz; czyreń skośny, czyli chaga (Inonotus obliquus), z którym bywa mylony przez zbieraczy, to nie owocnik, lecz czarna, spękana narośl sklerocjalna na brzozie, o rdzawo-korkowym wnętrzu — to on, a nie czyreń pospolity, jest surowcem cenionym leczniczo. Jeżeli surowiec ma być użyty leczniczo, warto trafić na właściwy gatunek. Mieszanki: rozdrobniony czyreń łączy się z korą dębu i krwawnikiem (przewód pokarmowy) lub z innymi grzybami (lakownica, hubiak) w odwarach wieloskładnikowych.

Przeciwwskazania