Phellinus pini
Wieloletnia huba starych sosen, wywołująca czerwoną zgniliznę drewna; surowiec ludowy o słabo udokumentowanym zastosowaniu leczniczym.
Czyreń sosnowy to pasożyt starych sosen, sprawca tzw. czerwonej zgnilizny (pstrej zgnilizny) drewna twardzielowego. W polskim leśnictwie jest przede wszystkim znany jako grzyb obniżający wartość surowca drzewnego, a nie jako lek. Do grupy grzybów leczniczych trafił dzięki temu, że należy do rodzaju Phellinus — dobrze przebadanego pod kątem polisacharydów i hispidyn — oraz dzięki tradycji Dalekiego Wschodu, gdzie hub z sosen używano w odwarach wzmacniających. Realnie jego zastosowanie w polskim zielarstwie jest marginalne i nie ma on statusu surowca farmakopealnego. Owocnik jest całkowicie zdrewniały i niejadalny.
Owocnik wieloletni, twardy, konsolowaty do kopytkowatego, przyrośnięty bokiem, o średnicy 5–20 cm i grubości do 10 cm. Powierzchnia górna ciemnobrunatna do czarniawej, szorstka, guzowata, koncentrycznie strefowana i głęboko spękana, u starszych okazów porośnięta glonami i mchem; brzeg tępy, rdzawy lub żółtobrunatny. Cecha rozpoznawcza: hymenofor po spodniej stronie nie jest równomiernie porowaty jak u innych hub, lecz nieregularny — pory są kanciaste, wydłużone, rozdarte, miejscami blaszkowato-labiryntowate, o średnicy 1–3 mm, barwy rdzawożółtej do cynamonowej. Miąższ rdzawobrunatny, drewniejący, twardy, włóknisto-korkowy, wyraźnie warstwowany. Brak trzonu. Owocniki wyrastają zwykle wysoko na pniu, w miejscach po odpadłych gałęziach, często rzędem jeden nad drugim. W drewnie pod owocnikiem widoczna czerwonawa zgnilizna z białymi kieszonkami celulozy.
Występuje w całej Polsce wszędzie tam, gdzie rosną stare sosny — w borach sosnowych, na wydmach śródlądowych, w drzewostanach nadmorskich i w starych puszczach. Zasiedla niemal wyłącznie sosnę zwyczajną, rzadziej modrzew, świerk i jodłę. Praktycznie nie spotyka się go na młodnikach — atakuje drzewa starsze, zwykle powyżej 60–80 lat, przez rany po sękach i złamanych gałęziach. Częstszy w drzewostanach naturalnych i rezerwatach niż w intensywnie użytkowanych borach gospodarczych, gdzie chore drzewa się usuwa.
Nie jest uprawiany. Grzyb pasożytniczy, rozwija się w twardzieli żywych sosen przez dziesięciolecia, zanim wypuści owocnik. Nie zbierać z drzew rosnących przy trasach szybkiego ruchu, na terenach poprzemysłowych i wojskowych ani z sosen w pobliżu hut i cementowni — wieloletni owocnik gromadzi zanieczyszczenia. Odrzucać owocniki spróchniałe, zbutwiałe, gniazdujące owadami lub porośnięte pleśnią.
owocnik (Phellini pini fructificatio) — surowiec zwyczajowy, niefarmakopealny; przerabiany wyłącznie na wyciągi wodne i alkoholowe
Owocnik jest wieloletni i dostępny przez cały rok. Optymalny zbiór: późna jesień i zima (październik–marzec), gdy grzyb jest suchy i wolny od larw. Odbija się go dłutem lub odpiłowuje u nasady; ponieważ zwykle rośnie wysoko na pniu, w praktyce zbiera się owocniki z drzew wywróconych, złomów i drewna pozrębowego. Wybierać sztuki jędrne, o żywym rdzawym miąższu; odrzucać czarne i kruszące się.
Polisacharydy grzybowe — beta-glukany i kompleksy polisacharydowo-białkowe charakterystyczne dla rodzaju Phellinus. Związki fenolowe: pochodne hispidyny (m.in. hispolon i związki pokrewne), kwasy fenolowe. Triterpeny i sterole (ergosterol). Barwniki rdzawe typu melaninowego. Bardzo wysoki udział substancji szkieletowych — chityny i związków ligninopodobnych — przez co masa owocnika w większości nie przechodzi do wyciągu. Zawartość poszczególnych frakcji nie jest stabilna i zależy od wieku owocnika oraz gospodarza; nie należy dla niego podawać sztywnych wartości procentowych.
Wyłącznie w postaci wyciągów, nigdy jako grzyb spożywczy — owocnik jest twardy jak drewno i niejadalny. Surowiec trzeba najpierw rozbić młotkiem, pociąć piłą i zetrzeć lub zmielić na gruby proszek. Odwar: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na 0,5 litra wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 45–60 minut, odstawić, przecedzić; pić po pół szklanki 1–2 razy dziennie przez 2–3 tygodnie, z przerwami. Zalanie wrzątkiem na 10 minut nie ma sensu — z drewnianego miąższu nie wyjdzie w tym czasie nic. Wyciąg dwuetapowy (dla pełni składników): najpierw maceracja w alkoholu 60–70% przez 4–6 tygodni (frakcja fenolowa), potem gotowanie odsączonego surowca w wodzie (frakcja polisacharydowa), na końcu połączenie obu płynów. Nie stosować u dzieci, nie traktować jako leku, nie zastępować nim terapii.
Suszenie: owocnik dosuszać w 40–50 °C do stanu, w którym łamie się z trzaskiem; wilgotne wnętrze pleśnieje niewidocznie — po przełamaniu sprawdzać zapach i barwę. Przechowywanie: całe owocniki latami w suchym miejscu, rozdrobniony surowiec w szczelnych słoikach, bo chłonie wilgoć. Dobry surowiec: jędrny, żywo rdzawobrunatny na przekroju, o drzewno-grzybowym zapachu. Zły: czarny, spróchniały, kruszy się, cuchnie stęchlizną. Rozdrabniać w masce przeciwpyłowej — pył jest silnie drażniący. Odróżnianie: czyreń sosnowy poznaje się bezbłędnie po dwóch cechach naraz — rośnie na sośnie (inne czyrenie krajowe siedzą na liściastych) i ma nieregularny, rozdarty, blaszkowato-labiryntowaty hymenofor zamiast równych okrągłych porów. Czyreń pospolity (Phellinus igniarius) ma pory drobne i okrągłe i rośnie na wierzbie czy brzozie. Korzeniowiec sosnowy (Heterobasidion annosum), inny groźny grzyb sosny, tworzy owocniki przy szyi korzeniowej i przy ziemi, ma białawy, płaski hymenofor i jasny miąższ — jego nie zbierać. W praktyce zielarskiej czyreń sosnowy nie jest surowcem, po który warto specjalnie sięgać; jeśli szukasz grzyba z tego kręgu o realnym zastosowaniu, to jest nim czyreń skośny (chaga) lub lakownica.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.