Quercus petraea
Drugi z naszych rodzimych dębów — jego kora jest równorzędnym z dębem szypułkowym, farmakopealnym surowcem ściągającym.
Dąb bezszypułkowy to obok szypułkowego drugi rodzimy gatunek dębu, z którego pozyskuje się farmakopealną korę dębową (Quercus cortex). Farmakopea Europejska dopuszcza oba gatunki jako źródło tego samego surowca, a w praktyce zielarskiej i handlowej ich kory są nierozróżnialne i stosowane zamiennie. Działanie opiera się na wysokiej zawartości garbników — kora jest klasycznym środkiem ściągającym: uszczelnia błony śluzowe, hamuje wysięki i drobne krwawienia, działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie. Od dębu szypułkowego różni się siedliskiem (woli gleby lżejsze, wyżej położone i przepuszczalne, nie znosi zalewania) oraz kilkoma pewnymi cechami morfologicznymi, które zielarz powinien znać — nie po to, żeby zbierać inaczej, ale żeby wiedzieć, co ma pod ręką.
Drzewo wysokości 25–40 m, o pokroju smuklejszym i bardziej regularnym niż dąb szypułkowy: pień PROSTY, przewodni, biegnący wysoko w koronę, konary odchodzą od niego stosunkowo równomiernie i pod ostrzejszym kątem, korona jajowata lub kulista, mniej rozłożysta. Kora: u młodych drzew i gałęzi gładka, szarozielona do szarobrunatnej; z wiekiem pęka w drobniejsze, płytsze i bardziej regularne, podłużne bruzdy niż u dębu szypułkowego. Liście skrętoległe, odwrotnie jajowate, długości 8–15 cm, o 5–8 parach regularnych, zaokrąglonych klap, wcięcia płytsze i bardziej symetryczne niż u Q. robur; nasada blaszki KLINOWATA lub szeroko klinowata (NIE sercowata!), a ogonek liściowy DŁUGI — 1–2,5 cm. To dwie kluczowe cechy diagnostyczne. Blaszka skórzasta, z wierzchu ciemnozielona, błyszcząca, spodem jaśniejsza, z drobnym, gwiazdkowatym owłosieniem wzdłuż nerwów (pod lupą — kolejna pewna cecha); użyłkowanie pierzaste, nerwy boczne dochodzą do wierzchołków klap. Kwiaty rozdzielnopłciowe, jednopienne, wiatropylne: męskie w zwisających, żółtozielonych KOTKACH, żeńskie drobne, niepozorne. Owoc: żołądź w łuskowatej miseczce, osadzony SIEDZĄCO lub na bardzo krótkiej szypułce (do 1 cm), zwykle po 2–5 skupionych na końcu pędu — stąd nazwa gatunku; to najpewniejsza cecha odróżniająca jesienią. System korzeniowy palowy, głęboki, silniej rozwinięty niż u Q. robur — stąd tolerancja suszy i gleb kamienistych. Liście często zasychają na drzewie i pozostają na nim przez zimę (marcescencja), zwłaszcza na młodych okazach.
Rodzimy w Polsce, ale rozmieszczony nierównomiernie — częstszy na zachodzie i południu kraju, na wyżynach i pogórzu, rzadszy na wschodzie i północnym wschodzie. Wchodzi wyżej w góry niż dąb szypułkowy (do ok. 700–800 m n.p.m.). Siedliska: kwaśne dąbrowy, buczyny, bory mieszane, lasy na stokach, wzgórzach i skarpach, gleby lżejsze, przepuszczalne, kamieniste i piaszczysto-gliniaste, także skaliste zbocza. W przeciwieństwie do dębu szypułkowego UNIKA dolin rzecznych, gleb ciężkich i okresowo zalewanych. Sadzony w lasach gospodarczych, parkach i alejach.
Stanowisko pełne słońce; w młodości znosi lekkie ocienienie lepiej niż dąb szypułkowy, ale to nadal gatunek światłożądny. Gleba przepuszczalna, świeża do umiarkowanie suchej, piaszczysto-gliniasta, kamienista, także uboższa; odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH ok. 4,0–6,5), znosi gleby zbielicowane. NIE znosi stagnującej wody, zalewania i gleb ciężkich, podmokłych — to główna różnica siedliskowa wobec Q. robur. Bardzo dobrze znosi suszę (głęboki korzeń palowy). W pełni mrozoodporny w całej Polsce, mniej wrażliwy na późne przymrozki niż dąb szypułkowy, bo później rozwija liście. Nie pozyskiwać kory z drzew przydrożnych, miejskich, z terenów przemysłowych ani z drzew pomnikowych i starych okazów.
Kora młodych gałęzi i pędów (Quercus cortex) — surowiec farmakopealny, równorzędny z korą dębu szypułkowego. Pomocniczo: liść (Quercus folium) i żołędzie (po uprażeniu — surowiec pomocniczy i spożywczy).
Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), w okresie ruszania soków, przed rozwojem liści: wtedy kora łatwo odchodzi od drewna, a zawartość garbników jest najwyższa. Zbierać wyłącznie z młodych, 3–5-letnich gałęzi i pędów o średnicy 1–3 cm, o gładkiej, szarozielonej korze, bez porostów i głębokich spękań. Kory NIE zdziera się z pnia żywego drzewa dookoła — obrączkowanie zabija drzewo. Surowiec pozyskuje się z gałęzi po cięciach pielęgnacyjnych, z zrębów, z drzew wyznaczonych do wycinki lub z uprawy. Technika: naciąć obrączkowo co 25–30 cm, następnie podłużnie i zsunąć rurki kory. Liść — maj–lipiec, młode, w pełni rozwinięte, zdrowe liście, w dzień suchy, po obeschnięciu rosy. Żołędzie — wrzesień–październik, dojrzałe, zbierane z ziemi zaraz po opadzie, bez otworów po owadach i bez pleśni.
Kora: garbniki jako grupa dominująca — garbniki hydrolizujące (elagotaniny: wescalagina, kastalagina; kwas galusowy i elagowy) oraz garbniki skondensowane (proantocyjanidyny, katechiny). Wymaganą minimalną zawartość garbników w surowcu określa farmakopea i to ona jest odniesieniem przy ocenie jakości — nie deklaracje sprzedawcy. Ponadto: kwasy fenolowe, flawonoidy, śluzy, pektyny, triterpeny w śladowych ilościach i sole mineralne. Liść: garbniki (mniej niż kora), flawonoidy (glikozydy kwercetyny), kwasy fenolowe. Żołędzie: skrobia, białko, tłuszcze, garbniki nadające gorycz (usuwane moczeniem i prażeniem), witaminy z grupy B. Kora dębu bezszypułkowego jest ceniona także w bednarstwie — to z niej i z drewna tego gatunku wytwarza się beczki, a garbniki i laktony (m.in. whisky-lakton) przechodzą do wina i destylatów.
Odwar z kory (podstawowa postać): 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę zimnej wody — zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić 10 minut, przecedzić. Kory nie zaparza się jak herbaty — garbniki wymagają gotowania. Płukanki jamy ustnej i gardła: ciepłym odwarem 3–5 razy dziennie po jedzeniu (zapalenie dziąseł, afty, paradontoza, angina). Kąpiele i okłady: 3–5 łyżek kory na litr wody, gotować 15 minut, dodać do miski lub wanny; nasiadówki przy hemoroidach 15–20 minut, 1–2 razy dziennie; kąpiele na spocone stopy i dłonie 10–15 minut dziennie, kuracyjnie 1–2 tygodnie. Doustnie przy biegunce: pół szklanki odwaru 2–3 razy dziennie, KRÓTKO — maksymalnie 3–4 dni. Jeżeli biegunka nie ustępuje, potrzebna jest diagnostyka, a nie kolejne dawki garbników. Odwar doustnie przyjmować między posiłkami i z odstępem co najmniej 2 godzin od leków i preparatów żelaza. Nie stosować doustnie przewlekle. Kawa żołędziowa: żołędzie obrać, wymoczyć (kilkakrotna zmiana wody usuwa gorycz), wysuszyć, uprażyć na suchej patelni, zmielić, zaparzać jak kawę.
W praktyce zielarskiej korę dębu bezszypułkowego i szypułkowego stosuje się ZAMIENNIE — farmakopea uznaje oba gatunki (a także dąb omszony) za źródło Quercus cortex, a po zdjęciu z gałęzi surowce są praktycznie nierozróżnialne. Rozpoznanie robimy na stojącym drzewie: dąb bezszypułkowy ma liście DŁUGOOGONKOWE (1–2,5 cm) o KLINOWATEJ nasadzie i żołędzie SIEDZĄCE, skupione; dąb szypułkowy — liście prawie siedzące (ogonek 2–8 mm) o SERCOWATEJ nasadzie i żołędzie na DŁUGIEJ szypule. Pomocniczo: prosty pień przewodni i regularna korona (Q. petraea) vs. kręte, nisko rozdzielające się konary (Q. robur); gwiazdkowate włoski na spodzie liścia u Q. petraea. Uwaga na mieszańce (Q. × rosacea) — mają cechy pośrednie; do celów zielarskich są równie dobre. NIE zbierać kory dębu czerwonego (Q. rubra) — gatunek obcy, liście z ostrymi, szczeciniasto zakończonymi klapami, kora inna, surowiec nieujęty w farmakopei. Suszenie: rurki kory rozłożyć w jednej warstwie, wewnętrzną stroną do góry, w cieniu i przewiewie, do 40–50 °C; gotowe, gdy łamią się z trzaskiem. Rozdrobnić na kawałki 2–5 mm, nie mielić na proszek. Dobry surowiec: z zewnątrz gładki, szarosrebrzysty, BEZ porostów; wewnątrz jasnożółtobrunatny, prążkowany, włóknisty; smak silnie ściągający, bez stęchlizny. Kora ze starego, spękanego pnia jest uboga w garbniki — to najczęstszy błąd. Przechowywanie: 2–3 lata w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu. Odwar zawsze świeży. Nie gotować w naczyniach żeliwnych i aluminiowych — garbniki reagują z metalem i czernią wywar.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.