Damiana

Opis

Damiana to niewielki, aromatyczny krzew z suchych, słonecznych zboczy Meksyku, Karaibów i południa USA. W medycynie ludowej Majów i Indian meksykańskich liście palono i parzono jako środek pobudzający, wzmacniający i poprawiający nastrój, a przede wszystkim jako afrodyzjak — reputacja ta trafiła w XIX wieku do farmakopei amerykańskich i utrzymuje się do dziś. Współcześnie damiana funkcjonuje jako łagodny tonik nerwowy i składnik likierów (najsłynniejszy jest meksykański Licor de Damiana). Warto zachować trzeźwość: działanie afrodyzjakalne opiera się głównie na tradycji i przesłankach zwierzęcych, nie na mocnych dowodach klinicznych, a surowiec należy traktować jako łagodne zioło nastrojowe i nerwowe, nie jako lek.

Wygląd

Krzewinka lub półkrzew wysokości 0,5–2 m, o pokroju wyprostowanym, rozgałęzionym, o cienkich, drewniejących u dołu pędach barwy czerwonobrunatnej. Liście skrętoległe, drobne, długości 1–3 cm, krótkoogonkowe, kształtu klinowato-odwrotnie lancetowatego lub odwrotnie jajowatego (zwężone ku nasadzie, szersze przy szczycie), o brzegu grubo i nieregularnie ząbkowanym w górnej połowie, całobrzegim u nasady; blaszka jasnozielona, od spodu jaśniejsza, z wyraźnym nerwem głównym i podwiniętym brzegiem, spodem owłosiona wzdłuż nerwów; liście silnie aromatyczne po roztarciu — pachną korzennie, przypominają nieco figę i rumianek. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści (kwiatostan zredukowany do pojedynczych kwiatów pachowych), drobne, średnicy około 1–1,5 cm, o 5 wolnych płatkach barwy jasnożółtej do siarkowożółtej, z 5 pręcikami; kwitną obficie i krótko. Owoc: drobna, kulistawa torebka pękająca trzema klapami, z kilkoma nasionami zaopatrzonymi w mięsisty elajosom (rozsiewane przez mrówki); torebka po dojrzeniu wydziela figowy zapach. Organ podziemny: rozgałęziony, zdrewniały korzeń palowy sięgający głęboko w suchym podłożu.

Gdzie rośnie

W Polsce nie występuje. Gatunek rodzimy dla Meksyku (zwłaszcza Baja California, Sonora, Jukatan), Ameryki Środkowej, Karaibów (Kuba), Teksasu oraz północnej części Ameryki Południowej. Rośnie w suchych, nasłonecznionych zaroślach, na kamienistych i piaszczystych zboczach, w widnych lasach suchych, na skrajach półpustyń, zwykle na glebach ubogich i przepuszczalnych, do wysokości ok. 1500 m n.p.m. Do Polski trafia wyłącznie jako surowiec suszony (cały liść lub krajanka), importowany głównie z Meksyku, oraz jako nalewki, ekstrakty i składnik mieszanek „na libido”.

Warunki

Roślina niemrozoodporna — w polskich warunkach gruntowych nie przezimuje (nie znosi temperatur poniżej około 0 °C i przemarzania podłoża). Możliwa uprawa doniczkowa: stanowisko pełne słońce, latem na dworze, zimowanie jasne w temperaturze 12–18 °C, podlewanie oszczędne, zimą minimalne. Podłoże: przepuszczalne, piaszczysto-żwirowe, ubogie w próchnicę, dobrze zdrenowane; pH obojętne do lekko zasadowego (6,5–7,5). Nie znosi zalewania i ciężkich, gliniastych gleb — korzeń szybko gnije. Nawożenie minimalne; w żyznym podłożu roślina rośnie bujnie, ale liście tracą aromat i moc. W Polsce nie ma czego zbierać — cały surowiec pochodzi z importu; kupuj u dostawców podających gatunek (Turnera diffusa) i kraj pochodzenia.

Surowiec

liść (Turnerae diffusae folium, w handlu Damianae folium), rzadziej ulistnione szczyty pędów z kwiatami

Termin zbioru

W obszarze rodzimym liście zbiera się w okresie kwitnienia — najczęściej w porze suchej, od późnego lata do jesieni (mniej więcej sierpień–listopad), gdy zawartość olejku jest najwyższa. Ścina się ulistnione szczyty pędów, po obeschnięciu rosy, w słoneczny dzień, a następnie obrywa liście lub suszy całe gałązki i przeciera przez sito. Zbiory prowadzi się także w porze kwitnienia wtórnego po deszczach. Suszy się w cieniu i przewiewie, rozłożone cienką warstwą — surowiec musi zachować zieloną barwę i wyraźny korzenny aromat.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (0,5–1%) — grupa nadająca charakterystyczny zapach; zawiera m.in. 1,8-cyneol, p-cymen, α- i β-pinen, tymol, kadinen, kalamenen. Flawonoidy, w tym charakterystyczne dla gatunku pochodne apigeniny (apigenina-7-glukozyd) oraz pinocembryna i akacetyna — im przypisuje się część działania na ośrodkowy układ nerwowy. Ponadto: arbutyna (glikozyd fenolowy o działaniu odkażającym drogi moczowe), garbniki, gorycze (damianina — bliżej niescharakteryzowana substancja gorzka), żywice, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), fitosterole (β-sitosterol), cyjanogenne glikozydy w śladowych ilościach, cukry. Nie zawiera alkaloidów w istotnych ilościach — mimo obiegowych opinii damiana nie jest surowcem alkaloidowym ani psychoaktywnym w sensie farmakologicznym.

Właściwości

• Tonik nerwowy (nervinum) o łagodnym działaniu — tradycyjnie stosowany przy wyczerpaniu nerwowym, obniżonym nastroju, apatii, znużeniu psychicznym i stanach napięcia. Działa łagodnie pobudzająco i poprawiająco nastrój, nie dając pobudzenia typu kofeinowego; w wyższych dawkach bywa opisywany jako lekko relaksujący (efekt dwufazowy). Afrodyzjak — najbardziej znane, ale też najsłabiej udokumentowane zastosowanie; działanie tłumaczy się poprawą nastroju, zniesieniem napięcia i lekkim przekrwieniem narządów miednicy. Jako amarum (gorycz) i surowiec olejkowy poprawia apetyt i trawienie, działa wiatropędnie. Arbutyna nadaje mu łagodne działanie odkażające drogi moczowe. Ludowo stosowany także przy dolegliwościach okresu okołomenopauzalnego, bolesnym miesiączkowaniu i przy dolegliwościach nerwicowych ze strony przewodu pokarmowego. Efekt jest subtelny i narasta przy stosowaniu regularnym — to nie surowiec doraźny.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka suszonych liści (ok. 2–4 g) na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut; pić 1–3 razy dziennie, kuracyjnie przez 2–4 tygodnie. Napar jest gorzkawo-korzenny, aromatyczny; można łączyć z miętą lub melisą, jeśli smak przeszkadza. Nalewka: liście zalać alkoholem 40–60% w proporcji 1:5, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni, przecedzić; zażywać zwykle po pół–jednej łyżeczce 1–2 razy dziennie, rozcieńczone w wodzie. Nalewka wyciąga olejek i żywice lepiej niż woda — działa mocniej, ale też nie nadaje się do stosowania bez przerw. Tradycyjnie damianę dodaje się do likierów i win ziołowych. Nie stosować w sposób ciągły przez wiele miesięcy — po 3–4 tygodniach zrób co najmniej tygodniową przerwę. Nie ma sensu przekraczać dawek: wyższe ilości nie wzmacniają efektu, natomiast nasilają podrażnienie żołądka i mogą wywołać bóle głowy oraz uczucie oszołomienia. Nie palić — to praktyka etnobotaniczna, obciążona ryzykiem jak każde palenie, i nie ma uzasadnienia zielarskiego.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec: drobne, szarozielone do jasnozielonych liście z widocznym ząbkowaniem szczytowej części blaszki, kruche, o wyraźnym, korzenno-figowym aromacie po roztarciu w dłoni; smak gorzkawy, lekko aromatyczny, ściągający. Surowiec brunatny, bezwonny, przemielony na pył lub zanieczyszczony grubymi łodygami — do odrzucenia. Aromat to najlepszy wskaźnik jakości: damiana bez zapachu jest damianą bez olejku, czyli bez działania. Suszenie: wyłącznie w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek. Przechowywanie: szczelne, ciemne słoje, sucho i chłodno, do 12 miesięcy; nie trzymać w papierowych torebkach, bo olejek ulatnia się w kilka miesięcy. Nie mielić na zapas. Mieszanki: klasycznie łączy się z żeń-szeniem, maca i muirapuama (mieszanki toniczne), z owsem zwyczajnym i różeńcem górskim (wyczerpanie nerwowe), z melisą i lawendą (napięcie i niepokój), z pieprzem metystynowym (napięcie — ale ostrożnie, kava obciąża wątrobę). Typowe błędy: oczekiwanie natychmiastowego i silnego działania afrodyzjakalnego oraz zwiększanie dawki, gdy „nie działa” — to prosta droga do bólów głowy i podrażnienia żołądka. Drugi błąd: kupowanie surowca nieoznaczonego gatunkowo — w handlu bywają domieszki innych gatunków rodzaju Turnera (m.in. T. ulmifolia o większych, szerszych liściach i wyraźnie większych kwiatach) o innym składzie. Damianę odróżnisz po bardzo drobnych, klinowatych liściach z ząbkami tylko w górnej części blaszki i po charakterystycznym korzennym zapachu.

Przeciwwskazania