Salvia miltiorrhiza
Chińska szałwia o ceglastoczerwonym korzeniu, jeden z najważniejszych surowców medycyny chińskiej stosowanych w chorobach serca i krążenia.
Danshen to bylina z rodziny jasnotowatych, spokrewniona z naszą szałwią lekarską, ale o zupełnie innym profilu działania i zupełnie innym surowcu — leczniczy jest korzeń, a nie liść. W tradycyjnej medycynie chińskiej należy do surowców „poruszających krew” i od stuleci stosuje się go przy dławicy piersiowej, zastoju krwi, kołataniach i bezsenności. Współcześnie jest jednym z najlepiej przebadanych ziół chińskich w kontekście chorób sercowo-naczyniowych; w Chinach preparaty z danshenu podaje się nawet dożylnie w warunkach szpitalnych. W Europie funkcjonuje jako surowiec suszony i wyciąg. To zioło o realnym działaniu na układ krzepnięcia — nie należy go traktować jak niewinnej herbatki.
Bylina wysokości 30–80 cm, o pędzie wzniesionym, czworokątnym w przekroju (jak wszystkie jasnotowate), gęsto owłosionym gruczołowato, rozgałęzionym w górnej części. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, nieparzystopierzaste (złożone z 3–7 listków — cecha odróżniająca od naszej szałwii lekarskiej, która ma liście pojedyncze); listki jajowate do jajowato-lancetowatych, o brzegu karbowano-piłkowanym, blaszce pomarszczonej, wierzchem ciemnozielonej i owłosionej, spodem jaśniejszej, z wyraźnym siatkowatym użyłkowaniem. Kwiatostan: szczytowe, wydłużone grono złożone z okółków (nibyokółki po 6 kwiatów), długości 10–20 cm. Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, długości 2–2,7 cm, barwy niebieskofioletowej do fioletowoliliowej, z wyraźnie sierpowato wygiętą wargą górną (hełm) i trójklapową wargą dolną; kielich dzwonkowaty, purpurowo nabiegły, gruczołowato owłosiony. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na 4 gładkie, brunatne rozłupki. Organ podziemny — cecha diagnostyczna: gruby, walcowaty korzeń i kłącze, o zewnętrznej barwie ceglastoczerwonej do ciemnoczerwonobrunatnej, długości 10–20 cm i grubości 0,5–1,5 cm, o podłużnie bruzdowanej, łuszczącej się korowinie; przełam włóknisty, na przekroju widoczny czerwonobrunatny miąższ z jaśniejszym rdzeniem. To czerwony korzeń dał roślinie nazwę (chińskie „dan” — czerwony, „shen” — korzeń tonizujący).
W Polsce nie występuje dziko. Gatunek rodzimy dla Chin (prowincje Shandong, Shanxi, Shaanxi, Henan, Anhui, Syczuan, Hebei) oraz Japonii; rośnie na trawiastych zboczach, skrajach lasów, w widnych zaroślach, na brzegach strumieni i na skarpach, na wysokości 100–1300 m n.p.m. Zdecydowana większość surowca handlowego pochodzi z upraw plantacyjnych w Chinach — dziko rosnące populacje są mocno przetrzebione. Do Polski trafia jako suszona krajanka korzenia, proszek i wyciągi standaryzowane, importowane głównie z Chin.
W przeciwieństwie do wielu ziół chińskich danshen daje się w Polsce uprawiać — jest umiarkowanie mrozoodporny (przy okryciu i suchym stanowisku znosi zimę w strefie 6–7, czyli na większości nizin, choć w ostre, bezśnieżne zimy może wypadać; na mokrym podłożu wymarza). Stanowisko: słoneczne do lekko półcienistego, osłonięte. Gleba: żyzna, próchniczna, ale bezwzględnie przepuszczalna i przewiewna, piaszczysto-gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, głęboko uprawiona (korzeń schodzi głęboko); pH obojętne do lekko zasadowego (6,5–7,5). Wilgotność umiarkowana — roślina znosi przejściową suszę, ale nie znosi zastoju wody, zwłaszcza zimą; mokre, ciężkie gleby to gwarancja gnicia korzenia. Rozmnaża się z nasion (siew wiosną, kiełkuje nierówno) lub przez podział kłącza wczesną wiosną. Korzeń nadaje się do zbioru dopiero po 2–3 latach uprawy. W Polsce nie ma stanowisk dzikich — nie ma czego i gdzie zbierać ze stanu naturalnego.
korzeń i kłącze (Salviae miltiorrhizae radix et rhizoma) — w handlu chińskim „Danshen”
Korzeń z kłączem wykopuje się jesienią (październik–listopad), po zakończeniu wegetacji, gdy część nadziemna zamiera i substancje czynne gromadzą się w korzeniu; w Chinach dopuszcza się także zbiór wczesnowiosenny (marzec–kwiecień, przed ruszeniem wegetacji), ale surowiec jesienny jest wyraźnie lepszy. Zbiera się rośliny 2–3-letnie — młodsze dają korzenie cienkie i ubogie w tanszinony. Korzenie wykopuje się widłami, otrząsa z ziemi, myje krótko (nie moczyć — czerwone barwniki się wypłukują), obcina drobne korzonki, grubsze sztuki przekrawa wzdłuż i suszy w cieniu lub w suszarni. Suszenie w suszarni: temperatura do 50–60 °C. Zbiór prowadzi się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy.
Dwie zasadnicze, komplementarne grupy związków. Rozpuszczalne w tłuszczach diterpenowe chinony — tanszinony: tanszinon I, tanszinon IIA (główny marker standaryzacji), tanszinon IIB, kryptotanszinon, dihydrotanszinon; to one odpowiadają za ceglastoczerwoną barwę korzenia. Rozpuszczalne w wodzie kwasy fenolowe (depsydy): kwas salwianolowy A i B (główny), kwas rozmarynowy, kwas litospermowy, kwas danszensu (danshensu, kwas 3,4-dihydroksyfenylomlekowy), kwas protokatechowy i jego aldehyd. Ponadto: flawonoidy, triterpeny, fitosterole, garbniki, niewielkie ilości olejku. Kluczowa konsekwencja praktyczna: wyciągi wodne (napar, odwar) niosą głównie kwasy fenolowe, a wyciągi alkoholowe — tanszinony. Tanszinony są praktycznie nierozpuszczalne w wodzie, więc odwar to nie to samo co nalewka.
Odwar (postać tradycyjna): 5–15 g rozdrobnionego korzenia na 2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 20–30 minut, odstawić, przecedzić; pić w 2–3 porcjach w ciągu dnia. Odwar wyciąga przede wszystkim kwasy fenolowe (salwianolowe) — działa na mikrokrążenie i antyoksydacyjnie, ale nie dostarcza tanszinonów. Nalewka: korzeń zalać alkoholem 40–60% w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić; zażywać zwykle 2–3 ml (pół łyżeczki) 2–3 razy dziennie w wodzie. Nalewka wyciąga tanszinony — jest to postać mocniejsza i wyraźniej działająca na krew. W obrocie dostępne są też standaryzowane wyciągi suche (na tanszinon IIA lub kwas salwianolowy B) — dawkować ściśle wg wskazań producenta. Danshen nie jest surowcem do samodzielnego, długotrwałego stosowania u osób z chorobami serca ani u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe — o jego włączeniu decyduj wspólnie z lekarzem prowadzącym, bo realnie zmienia krzepliwość krwi. Kuracja trwa zwykle kilka tygodni z przerwami; monitoruj objawy (siniaki, krwawienia z dziąseł, przedłużone krwawienia z drobnych ran) i przerwij przy pierwszych sygnałach. Zewnętrznie: odwar do przemywania trudno gojących się ran, okłady przy zastoinowych zmianach skórnych.
Dobry surowiec: krajanka o wyraźnie ceglastoczerwonej lub czerwonobrunatnej korowinie, twarda, o włóknistym przełamie i widocznym promienistym rysunku na przekroju; smak gorzki, lekko ściągający; zapach słaby, ziemisty. Im intensywniejsza czerwień — tym więcej tanszinonów. Surowiec szary, blady, drewnisty, bez czerwonej korowiny albo obłuszczony to materiał niskiej jakości lub podszywający się innym gatunkiem. Uwaga: barwiony surowiec też się zdarza — potarty wilgotną białą serwetką prawdziwy danshen barwi ją lekko, sztucznie barwiony pozostawia intensywny, jednolity ślad. Suszenie: w cieniu lub w suszarni do 50–60 °C; korzeń jest gruby, więc niedosuszony pleśnieje — grubsze sztuki koniecznie przekrawać wzdłuż. Dobrze wysuszony korzeń jest twardy i łamie się z włóknistym przełamem. Przechowywanie: szczelnie, w ciemności, sucho, do 2 lat; tanszinony są wrażliwe na światło — surowiec przechowywany w przezroczystym słoju na parapecie blaknie i traci moc. Nie mielić na zapas. Mieszanki: w TCM klasycznie łączony z żeń-szeniem chińskim, dziurawcem chińskim (dan gui / Angelica sinensis) i szafranem przy zastoju krwi; w praktyce europejskiej łączy się go z głogiem (serce), miłorzębem (mikrokrążenie) i ostropestem (wątroba) — ale przy każdej takiej mieszance pamiętaj o sumowaniu działania przeciwpłytkowego. Typowy błąd: podawanie danshenu pacjentom przyjmującym warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe — to jedna z najlepiej udokumentowanych i najgroźniejszych interakcji ziołowo-lekowych w ogóle. Drugi błąd: mylenie danshenu z szałwią lekarską (Salvia officinalis) — to inne gatunki, inny surowiec (korzeń vs liść) i całkowicie inne działanie; szałwia lekarska ma liście pojedyncze i podłużne, danshen — pierzaste.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.