Cornus mas
Krzew kwitnący złociście przed rozwojem liści, którego cierpkie czerwone owoce są cennym surowcem ściągającym, przeciwbiegunkowym i witaminowym.
Dereń jadalny to jeden z najwcześniej kwitnących krzewów w Polsce — złote baldaszki rozwijają się w marcu, na długo przed liśćmi, gdy w ogrodzie nie kwitnie jeszcze nic innego. W stanie dzikim występuje u nas tylko na kilku stanowiskach na południu kraju, ale od stuleci sadzi się go w ogrodach, sadach i parkach dla owoców. Podłużne, wiśniowoczerwone pestkowce zbierane w sierpniu i wrześniu są w stanie surowym mocno cierpkie i kwaśne, ale dojrzałe i przetworzone dają jeden z najlepszych domowych surowców przeciwbiegunkowych i witaminowych — zawierają więcej witaminy C niż cytryna. W lecznictwie ludowym Bałkanów i Kaukazu dereń zajmuje pozycję, jaką u nas ma czarny bez.
Krzew lub niskie drzewo o wysokości 3–6 (do 8) m, o rozłożystej, gęstej, nieregularnej koronie. Pędy zielonkawe do brunatnych, z wiekiem kora łuszczy się cienkimi płatkami. Liście naprzeciwległe (cecha rodzaju), jajowate do eliptycznych, długości 4–10 cm, zaostrzone, o brzegu całobrzegim (nie ząbkowanym!), z 3–5 parami wyraźnych, łukowato biegnących nerwów bocznych, które nie dobiegają do brzegu, lecz zaginają się i biegną równolegle ku wierzchołkowi — jeśli ostrożnie rozerwać liść, między połówkami rozciągają się sprężyste białe nitki (cecha diagnostyczna rodzaju Cornus). Kwiatostan: drobne, gęste baldaszki złożone z 15–25 drobnych, czterokrotnych, złocistożółtych kwiatów, otoczone czterema żółtozielonymi podsadkami; rozwijają się w marcu–kwietniu, PRZED liśćmi, na bezlistnych pędach. Owoc: podłużny, elipsoidalny pestkowiec długości 1,5–2 cm, początkowo zielony, dojrzały lśniąco wiśniowoczerwony (są też odmiany żółte), miękki, o cierpko-kwaśnym miąższu, z jedną dużą, podłużną, twardą pestką. Owoce zwisają pojedynczo na krótkich szypułkach.
W Polsce gatunek na granicy zasięgu — dziko rośnie na pojedynczych stanowiskach w południowej części kraju (Wyżyna Małopolska, Wyżyna Lubelska, okolice Krakowa i Sandomierza), w ciepłolubnych zaroślach, na widnych zboczach i skrajach lasów, najczęściej na podłożu wapiennym. Znacznie częściej spotykany jako roślina sadzona: w ogrodach przydomowych, starych sadach, parkach, obsadzeniach śródpolnych, przy kościołach i cmentarzach — z takich nasadzeń pochodzi praktycznie cały krajowy surowiec. Naturalny zasięg obejmuje Europę Południową, Bałkany, Kaukaz i Azję Mniejszą.
Stanowisko słoneczne lub półcieniste — w pełnym cieniu owocuje słabo. Gleba przeciętna do żyznej, przepuszczalna, świeża, najlepiej zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0); to gatunek wapieniolubny, na glebach silnie kwaśnych rośnie źle. Znosi suszę i miejskie zanieczyszczenia, toleruje przycinanie. Mrozoodporność bardzo dobra (strefy 4–5), pędy nie przemarzają, ale wczesne kwitnienie sprawia, że kwiaty bywają uszkadzane przez przymrozki marcowe — plon jest wtedy niski. Owocuje obficiej, gdy w pobliżu rośnie druga odmiana (obcopylność poprawia zawiązywanie owoców). Nie zbierać z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach przemysłowych oraz z parkowych nasadzeń opryskiwanych środkami ochrony roślin.
owoc (Corni maris fructus) — surowiec główny; pomocniczo kora (Corni cortex) i liść (Corni folium), używane w lecznictwie ludowym jako surowce garbnikowe. Pestka jest twarda i niejadalna, przed przerobem oddzielana.
Owoce — od połowy sierpnia do końca września, zbierać w pełni dojrzałe, gdy stają się ciemnowiśniowe, miękkie w dotyku i same odpadają przy potrząśnięciu gałęzią; owoce zbierane zbyt wcześnie są twarde, kwaśne i cierpkie, a przy suszeniu marszczą się bez utraty goryczy. Najprostsza metoda: rozłożyć płachtę pod krzewem i potrząsnąć gałęziami — spadają tylko owoce w pełni dojrzałe. Zbiór w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Kwiaty — w pełni kwitnienia (marzec–kwiecień), zbierane sporadycznie, na napar. Liście — czerwiec–lipiec, w pełni wykształcone. Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przy ruszaniu soków, wyłącznie z gałęzi pochodzących z cięcia formującego, nigdy przez obrączkowanie żywego krzewu.
Owoc: kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, bursztynowy), kwas askorbinowy w bardzo dużej ilości (wielokrotnie więcej niż w owocach cytrusowych — dokładna zawartość silnie zależy od odmiany i stopnia dojrzałości), antocyjany nadające barwę (glikozydy cyjanidyny, pelargonidyny i delfinidyny), garbniki (odpowiedzialne za cierpkość i za działanie przeciwbiegunkowe), flawonoidy, kwasy fenolowe, pektyny, cukry proste, irydoidy (loganina, kornuzyd), karotenoidy, sole mineralne (potas, wapń, żelazo). Kora i liść: garbniki, irydoidy, kwasy fenolowe, flawonoidy. Nasiona: olej tłuszczowy.
Odwar z suszonych owoców: 1–2 łyżki suszu na szklankę wody, gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance przy biegunce; dzieciom powyżej 3 lat po 2–3 łyżki co kilka godzin. Napar witaminowy: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie w sezonie przeziębień. Nalewka (dereniówka): 1 kg dojrzałych owoców zalać 0,5 l spirytusu 70%, macerować 4–6 tygodni, zlać, owoce zasypać cukrem (ok. 300 g), po 2 tygodniach połączyć płyny, przefiltrować i odstawić na minimum 3 miesiące; 1 kieliszek (15–20 ml) po ciężkim posiłku lub przy dolegliwościach żołądkowych. Konfitura, powidła i sok — najpopularniejsza forma; owoce po sparzeniu przetrzeć przez sito, oddzielając pestki. Suszone owoce można żuć jak rodzynki. Płukanka na gardło i dziąsła: mocny odwar z kory lub liści (2 łyżki na szklankę, gotować 10 minut), płukać 3–4 razy dziennie, nie połykać.
Owoce suszyć w temperaturze do 45–50 °C, w suszarce lub piekarniku z uchylonymi drzwiczkami — powyżej 60 °C witamina C rozpada się niemal całkowicie, a surowiec traci swój najcenniejszy składnik. Dobrze wysuszony owoc jest pomarszczony, ciemnobordowy, twardy, ale nie kruszący się w proch. Suszyć w cienkiej warstwie, na sitach, przewracając — owoce ułożone stertą pleśnieją od środka. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; susz jest łakomy dla mola spożywczego, więc kontrolować co miesiąc. Owoce zbierane niedojrzałe są niemal niejadalne — cierpkość znika dopiero po pełnym wybarwieniu i po przemrożeniu lub przetworzeniu. Świeże owoce można też zostawić na 2–3 dni na blacie do „doleżenia”. Dereń łączy się dobrze z owocem czarnego bzu i dzikiej róży (mieszanka witaminowa), z korą dębu i owocem borówki czernicy (mieszanka przeciwbiegunkowa). ODRÓŻNIANIE: dereń jadalny mylony bywa z dereniem świdwą (Cornus sanguinea), który ma czerwone pędy, kwitnie w maju–czerwcu PO rozwoju liści, kwiaty ma białe zebrane w podbaldach, a owoce czarnogranatowe, kuliste i niejadalne. Jeżeli owoce są kuliste i czarne — to nie jest dereń jadalny. Owoc derenia jadalnego jest zawsze podłużny i czerwony, a krzew kwitnie na żółto przed liśćmi. Sok z owoców trwale barwi tkaniny i drewniane naczynia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.