Cornus officinalis
Wschodnioazjatyckie drzewo o wczesnych żółtych kwiatach i czerwonych owocach, których pozbawiona pestek okrywa jest ważnym surowcem ściągającym w medycynie chińskiej.
Dereń lekarski to bliski krewniak naszego derenia jadalnego (Cornus mas), pochodzący z Chin, Korei i Japonii. Surowcem jest wyłącznie mięsista okrywa owocu — pestkę usuwa się, bo w medycynie chińskiej uchodzi za działającą przeciwnie do miąższu. W TCM shan zhu yu należy do najważniejszych surowców „ściągających i utrwalających”, wchodzi w skład klasycznych receptur wzmacniających nerki, w tym słynnej Liu Wei Di Huang Wan. Poza Azją bywa też sadzony jako roślina ozdobna — kwitnie bardzo wcześnie, jeszcze przed rozwojem liści, żółtymi baldaszkami na bezlistnych gałązkach. W Polsce jest w pełni mrozoodporny i rośnie w arboretach oraz ogrodach.
Drzewo lub duży krzew wysokości 4–10 m, o pokroju rozłożystym, z korą łuszczącą się płatami, brunatnoszarą. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowate do eliptycznych, długości 5–12 cm, całobrzegie (bez ząbków — cecha rodzaju), z wyraźnym łukowatym użyłkowaniem: 5–7 par nerwów bocznych biegnących równolegle do brzegu blaszki i zbiegających się ku wierzchołkowi (typowe dla derenia i najlepszy znak rozpoznawczy); wierzch ciemnozielony, spód jaśniejszy, z kępkami brązowawych włosków w kątach nerwów; jesienią liście przebarwiają się na czerwono. Kwiatostan: baldaszek (baldaszkowaty pęczek) złożony z ok. 15–35 drobnych kwiatów, wyrastający na bezlistnych jeszcze pędach, otoczony u nasady 4 brunatnymi łuskami przykwiatkowymi; kwitnie bardzo wcześnie — w marcu, przed rozwojem liści, pokrywając krzew żółtymi kuleczkami. Kwiaty drobne, czterokrotne, o żółtych płatkach i 4 pręcikach. Owoc: podłużny, elipsoidalny pestkowiec długości 1,2–1,8 cm, o barwie lśniąco czerwonej do purpurowoczerwonej, o miąższu kwaśno-cierpkim; wewnątrz jedna podłużna, twarda pestka. Surowiec suszony to pomarszczone, ciemnoczerwone do purpurowobrunatnych, wklęsłe płatki okrywy owocowej bez pestki. Organ podziemny: system korzeniowy palowo-wiązkowy, głęboki.
W Polsce nie występuje dziko. Gatunek rodzimy dla Chin (Shanxi, Shaanxi, Henan, Zhejiang, Anhui), Korei i Japonii; rośnie w lasach liściastych i mieszanych, w widnych zaroślach i na zboczach, na wysokości 400–1500 m n.p.m. Główny obszar produkcji surowca to prowincje Zhejiang i Henan w Chinach, gdzie prowadzi się plantacje. Do Polski trafia jako suszony owoc bez pestki lub jako składnik chińskich formuł ziołowych. W Polsce jest natomiast obecny jako roślina kolekcjonerska i ozdobna — sadzony w arboretach, ogrodach botanicznych i ogrodach przydomowych ze względu na bardzo wczesne kwitnienie.
Gatunek mrozoodporny i dobrze radzący sobie w polskim klimacie (strefa 5–6) — sadzony w gruncie zimuje bez okrycia, choć bardzo wczesne kwiaty (marzec) bywają uszkadzane przez późne przymrozki, co obniża owocowanie. Stanowisko: słoneczne do półcienistego; obfite owocowanie wymaga słońca. Gleba: żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, dobrze zdrenowana; pH lekko kwaśne do obojętnego (5,5–7,0). Znosi gleby wapienne. Nie toleruje zastoju wody i zbitych, podmokłych gruntów. Zaleca się sadzenie co najmniej dwóch osobników — obcopylność wyraźnie poprawia zawiązywanie owoców. Roślina owocuje po kilku latach od posadzenia. Nie zbierać owoców z drzew przydrożnych, z pasów zieleni miejskiej i z terenów opryskiwanych — dereń jako drzewo miejskie kumuluje zanieczyszczenia. Uwaga: nie mylić uprawy Cornus officinalis z pospolitym u nas dereniem jadalnym (Cornus mas) — oba dają jadalne, czerwone owoce, ale surowcem TCM jest ten pierwszy.
owoc bez pestki — mięsista okrywa owocowa (Corni fructus, chin. Shan Zhu Yu)
Owoce zbiera się jesienią, od końca września do listopada, gdy nabiorą pełnej, lśniąco czerwonej lub purpurowoczerwonej barwy i lekko zmiękną — przed pierwszymi silnymi mrozami. Zbiór ręczny lub przez otrząsanie na płachtę, w suchy dzień. Bezpośrednio po zbiorze owoce krótko blanszuje się we wrzątku lub podsusza, po czym usuwa pestkę (to obowiązkowy etap — surowiec farmakopealny to okrywa bez pestki), a miąższ dosusza w cieniu lub w suszarni w temperaturze do 50–60 °C, aż uzyska konsystencję skórzastą. Przesuszenie w wysokiej temperaturze niszczy irydoidy i zbytnio zaciemnia surowiec. Owoce można także przerabiać na świeżo — na konfitury, nalewki i przetwory (tak jak dereń jadalny).
Glikozydy irydoidowe jako grupa wiodąca: morronizyd i logamina (loganina) — obie są markerami standaryzacji surowca w farmakopei chińskiej; ponadto sweroza, kornuzyd. Garbniki hydrolizujące i elagotanoidy: kornusyna, tellimagrandina, izoterchebina, kwas galusowy i elagowy — odpowiadają za silne działanie ściągające. Ponadto: kwasy organiczne (jabłkowy, winowy, cytrynowy, galusowy), flawonoidy, antocyjany (barwniki czerwonej okrywy), triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), polisacharydy, witamina C, cukry, sole mineralne. Nasiona (pestka) mają odmienny skład i w TCM są usuwane — przypisuje się im działanie przeciwne do miąższu.
Odwar (postać tradycyjna): 6–12 g suszonego owocu bez pestki na 2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 20–30 minut, przecedzić; pić w 2 porcjach dziennie. Odwar jest kwaśno-cierpki, ciemnoczerwony. W TCM dereń rzadko podaje się solo — jest składnikiem formuł wieloskładnikowych (klasyczna Liu Wei Di Huang Wan z rehmannią, dioscoreą i innymi). Nalewka: suszony owoc zalać alkoholem 40% w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić; zażywać 2–3 ml 2 razy dziennie. Ze świeżych owoców robi się nalewki, konfitury, syropy i przeciery — walor smakowy i odżywczy (witamina C, antocyjany), a nie stricte leczniczy. Nie stosować bez przerw przez wiele miesięcy — garbniki upośledzają wchłanianie żelaza i innych składników mineralnych; typowa kuracja trwa kilka tygodni. Zachować odstęp 1–2 godzin od leków i preparatów żelaza. Jeśli objaw, który chcesz „zatrzymać” (poty, wielomocz, krwawienia), utrzymuje się — to nie jest sytuacja dla zioła ściągającego, tylko dla diagnostyki lekarskiej.
Dobry surowiec: pomarszczone, cienkie płatki okrywy owocowej barwy ciemnoczerwonej do purpurowobrunatnej, miękkie, skórzaste, elastyczne, bez pestek i bez ich odłamków; smak wyraźnie kwaśny i cierpki, zapach słaby. Obecność pestek to najczęstsza wada handlowa — surowiec farmakopealny musi być odpestkowany, a pestki są balastem obniżającym siłę wyciągu (dopuszcza się śladową domieszkę, ale nie garście). Surowiec czarny, twardy jak wiór, spleśniały lub zlepiony w bryły to materiał źle wysuszony lub zawilgocony. Suszenie: do 50–60 °C; owoc jest mięsisty, więc źle wysuszony bardzo szybko pleśnieje — dosuszać do stanu skórzastego, nie kruchego, i sprawdzać po kilku dniach przechowywania, czy nie „poci się” w słoju. Przechowywanie: szczelnie, w ciemności, sucho i chłodno, do 2 lat; surowiec chłonie wilgoć i jest atrakcyjny dla szkodników magazynowych — kontroluj co kilka miesięcy. Mieszanki: w TCM łączony klasycznie z rehmannią kleistą, dioscoreą, kozłkiem i schisandrą (formuły nerkowe); w praktyce europejskiej można łączyć go z szałwią (nocne poty), pięciornikiem i dębem (biegunki), z aronią i dziką różą (kuracje antyoksydacyjne). Gatunki mylone: Cornus mas — nasz dereń jadalny, bardzo podobny, także o żółtych baldaszkach przed liśćmi i czerwonych owocach; różni się liśćmi (u C. mas nerwy 3–5 par, blaszka mniejsza), owocami (u C. mas bardziej wydłużone, jaskrawoczerwone) i kwitnie odrobinę wcześniej. Owoce C. mas są jadalne i cenne, ale nie są tym samym surowcem co Corni fructus TCM — jeśli receptura wymaga shan zhu yu, kup shan zhu yu. Nie mylić także z dereniem świdwą (Cornus sanguinea), którego owoce są czarne i niejadalne.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.