Dereń świdwa

Opis

Dereń świdwa to jeden z najpospolitszych krzewów polskich zarośli, miedz, skrajów lasów i śródpolnych remiz. Zimą rozpoznaje się go z daleka po krwistoczerwonych pędach, od których pochodzi zarówno polska, jak i łacińska nazwa gatunkowa. Wbrew nazwie rodzajowej nie ma nic wspólnego z jadalnym dereniem właściwym: jego czarne, kuliste owoce są gorzkie, mdłe i niejadalne dla człowieka, choć chętnie zjadane przez ptaki. Nie jest surowcem zielarskim — w farmakopei i w praktycznym ziołolecznictwie nie występuje, a jego znaczenie sprowadza się do roli krzewu biocenotycznego, przeciwerozyjnego i osłonowego oraz do dawnego wykorzystania oleju z nasion i twardego drewna.

Wygląd

Krzew wysokości 2–4 (do 5) m, o gęstym, rozłożystym pokroju, silnie odrastający od nasady i tworzący zwarte zarośla. Pędy roczne cienkie, proste, u odsłonecznionej strony wyraźnie krwistoczerwone lub purpurowe (najsilniej wybarwione zimą i wczesną wiosną), starsze gałęzie szarobrunatne. Liście naprzeciwległe, szerokojajowate do eliptycznych, długości 4–8 cm, całobrzegie, z 3–5 parami łukowatych nerwów bocznych zaginających się ku wierzchołkowi; po ostrożnym rozerwaniu blaszki między połówkami rozciągają się sprężyste białe nitki — cecha rodzaju Cornus. Jesienią liście przebarwiają się intensywnie na krwistoczerwono i purpurowo. Kwiatostan: płaski, luźny podbaldach (nie baldaszek!) o średnicy 4–7 cm, złożony z licznych drobnych, czterokrotnych, białych lub kremowych kwiatów o nieprzyjemnym, mdłym zapachu, POZBAWIONY okrywających podsadek; kwitnie w maju–czerwcu, PO pełnym rozwinięciu liści. Owoc: kulisty pestkowiec średnicy 5–8 mm, dojrzały czarny lub czarnogranatowy, matowy, o gorzkim, mdłym miąższu, z jedną kulistą pestką; owoce zebrane po kilkanaście w podbaldachach na czerwonych szypułkach. System korzeniowy płytki, rozległy, silnie odroślowy.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce z wyjątkiem gór (na niżu i w pasie wyżyn, do ok. 700 m n.p.m.; rzadszy na północnym wschodzie). Rośnie w zaroślach, na skrajach i w prześwietleniach lasów liściastych, w zaroślach śródpolnych i przydrożnych, na miedzach, zboczach jarów, brzegach rzek i w łęgach, w zaroślach ciepłolubnych. Preferuje gleby żyzne, wilgotne i zasobne w wapń, ale rośnie także na siedliskach suchszych. Powszechnie sadzony w zadrzewieniach śródpolnych, na skarpach, w pasach zieleni przy drogach i w nasadzeniach izolacyjnych — ceniony za odporność i za walory dla ptaków.

Warunki

Stanowisko od słonecznego po cieniste — jeden z niewielu krzewów tolerujących głęboki cień, choć w cieniu pędy nie wybarwiają się na czerwono i nie zawiązuje owoców. Gleba dowolna, najlepiej żyzna, świeża do wilgotnej, gliniasta lub próchniczna, zasobna w wapń; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,0–8,0), ale znosi także gleby lekko kwaśne. Toleruje okresowe podtopienia, zasolenie i zanieczyszczenie powietrza, znosi silne przycinanie i odrasta z pnia. Mrozoodporność bardzo dobra (strefa 4) — nie przemarza w żadnej części Polski. Aby uzyskać najintensywniej wybarwione pędy, przycina się krzew nisko co 2–3 lata wczesną wiosną. Gatunek ekspansywny — nasadzony potrafi zagłuszać sąsiednie krzewy. NIE ZBIERAĆ owoców do celów spożywczych ani leczniczych, niezależnie od stanowiska.

Surowiec

Roślina NIE MA zastosowania leczniczego — nie jest surowcem zielarskim ani farmakopealnym i nie należy jej zbierać do celów leczniczych. Owoce są niejadalne i w większych ilościach szkodliwe. Dawniej lokalnie tłoczono olej techniczny z nasion (do oświetlenia i mydlarstwa), a twarde, sprężyste drewno służyło na kołki, szczeble drabin, bicze i trzonki. Kora bywała ludowo używana jako surowiec garbnikowy do barwienia i garbowania skór, nie jako lek.

Termin zbioru

Nie zbiera się surowca leczniczego z tego gatunku. Terminy istotne wyłącznie w uprawie i użytkowaniu technicznym: pędy ozdobne i witki wiklinowe — ścinanie wczesną wiosną (luty–marzec), przed ruszeniem wegetacji; nasiona do rozmnażania — z dojrzałych, czarnych owoców we wrześniu–październiku, po oczyszczeniu z miąższu wymagają stratyfikacji chłodnej; sadzonki zdrewniałe — z pędów jednorocznych późną jesienią. Owoce zebrane w sierpniu–wrześniu były dawniej tłoczone na olej techniczny.

Skład chemiczny

Owoc: gorzkie irydoidy i saponiny odpowiadające za mdławy, gorzki smak i za działanie drażniące przewód pokarmowy; garbniki, antocyjany, kwasy organiczne, olej tłuszczowy w nasionach (bogaty w kwasy nienasycone, w tym rzadkie kwasy o wiązaniach sprzężonych), niewielkie ilości cukrów. Kora i drewno: garbniki katechinowe, barwniki. Liść: garbniki, irydoidy, flawonoidy. Skład nie jest dobrze udokumentowany, bo gatunek nie był badany jako surowiec leczniczy — nie przypisuj mu konkretnych zawartości procentowych ani substancji czynnych na wzór derenia jadalnego.

Właściwości

• Gatunek NIE JEST rośliną leczniczą i nie ma udokumentowanych właściwości farmakologicznych. Nie stosuje się go w ziołolecznictwie ani w medycynie ludowej jako leku wewnętrznego. Kora, jak wiele surowców garbnikowych, ma teoretyczne działanie ściągające, ale nie jest w tym celu używana — istnieją surowce lepsze, bezpieczniejsze i przebadane (kora dębu, kora kruszyny w innym wskazaniu). Owoce działają na przewód pokarmowy drażniąco: po zjedzeniu większej ilości wywołują nudności, wymioty i biegunkę. Rzeczywista wartość gatunku leży gdzie indziej: to ważny krzew biocenotyczny — kwiaty są pożytkiem dla owadów (nektar i pyłek w maju–czerwcu), owoce zimowym pokarmem dla ptaków (drozdy, kwiczoły, kosy, jemiołuszki), a gęste zarośla dają schronienie i miejsce gniazdowania. Ceniony w fitomelioracji: umacnia skarpy, brzegi cieków i miedze, chroni przed erozją, tworzy pasy izolacyjne przy drogach.

Zastosowanie

NIE STOSOWAĆ wewnętrznie ani zewnętrznie w celach leczniczych — dereń świdwa nie jest surowcem zielarskim i nie ma ustalonego bezpiecznego dawkowania. Owoców NIE JEŚĆ: są gorzkie, mdłe i drażnią przewód pokarmowy; zjedzenie większej garści wywołuje nudności, wymioty i biegunkę, zwłaszcza u dzieci. Nie przygotowywać z nich nalewek, soków ani konfitur — nie jest to zamiennik derenia jadalnego. Zastosowania rzeczywiste: krzew ozdobny i osłonowy do nasadzeń przydomowych, śródpolnych i przeciwerozyjnych; czerwone pędy ścinane zimą jako materiał dekoracyjny do stroików; twarde drewno na drobne wyroby rzemieślnicze; roślina miododajna dla pasiek. Jeśli szukasz surowca leczniczego z tego rodzaju — sięgnij po dereń jadalny (Cornus mas), którego czerwone, podłużne owoce są jadalne i mają udokumentowane działanie ściągające i witaminowe.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza rzecz, jaką zielarz musi wiedzieć o tym gatunku, to jak go NIE POMYLIĆ z dereniem jadalnym. Klucz jest prosty i pewny: (1) kwitnienie — świdwa kwitnie w maju–czerwcu po rozwinięciu liści, dereń jadalny w marcu–kwietniu na bezlistnych pędach; (2) kwiaty — świdwa ma białe kwiaty w płaskim podbaldachu bez podsadek, dereń jadalny żółte w baldaszkach otoczonych czterema podsadkami; (3) owoc — świdwa ma KULISTY, CZARNY owoc, dereń jadalny PODŁUŻNY, CZERWONY; (4) pędy — świdwa ma pędy krwistoczerwone, dereń jadalny zielonkawobrunatne. Jeżeli zebrałeś czarne, kuliste owoce — wyrzuć je, to nie jest surowiec. Świdwę mylą też początkujący z derenią białą (Cornus alba) i rozłogową (C. sericea), sadzonymi w parkach — te mają owoce białe lub sinobiałe, również niejadalne. Wszystkie trzy gatunki o czerwonych pędach i białych kwiatostanach traktuj jako krzewy ozdobne, nie jako zioła. Kwiatostan świdwy pachnie nieprzyjemnie, mdławo — to dodatkowy sygnał ostrzegawczy. Jeśli sadzisz świdwę na skarpie lub w zadrzewieniu, pamiętaj, że silnie się odnawia z korzeni i rozrasta — potrzebuje cięcia odmładzającego co kilka lat.

Przeciwwskazania