Angelica sinensis
Chiński dzięgiel o aromatycznym, mięsistym korzeniu — najważniejszy surowiec medycyny chińskiej stosowany w zaburzeniach miesiączkowania i niedoborach krwi.
Dong quai to bylina baldaszkowata, blisko spokrewniona z naszym arcydzięglem litworem, ale o zupełnie innej pozycji terapeutycznej. W medycynie chińskiej dang gui należy do surowców tonizujących krew i jest jednym z najczęściej przepisywanych ziół w ogóle — bywa nazywany „żeń-szeniem kobiet”. Klasyczne wskazania to nieregularne, bolesne i skąpe miesiączki, niedokrwistość, dolegliwości poporodowe i menopauzalne oraz zastój krwi. Zachodnia weryfikacja tych zastosowań jest jednak słaba — dowody kliniczne na działanie w objawach menopauzy są niejednoznaczne. Dong quai nie jest fitoestrogenem w sensie ścisłym, a zawiera kumaryny wpływające na krzepnięcie, co przekłada się na realne ryzyko interakcji.
Bylina wysokości 40–100 cm (w kwiatostanie do 1 m), o pędzie wzniesionym, walcowatym, bruzdowanym podłużnie, pustym w środku, gładkim, barwy zielonej z purpurowym nabiegiem. Liście dolne duże, długoogonkowe, o ogonku rozszerzonym u nasady w błoniastą pochwę obejmującą łodygę (cecha rodziny selerowatych); blaszka 2–3-krotnie pierzastodzielna, o odcinkach jajowatych do lancetowatych, wcinanych, o brzegu ostro i nierówno piłkowanym; liście górne mniejsze, siedzące na pochwach. Kwiatostan: baldach złożony — 10–30 baldaszków na szypułach nierównej długości, bez pokrywy lub z 2 pokrywkami; kwiaty drobne, białe do zielonkawobiałych, pięciokrotne. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na dwie spłaszczone niełupki z wyraźnymi, szeroko oskrzydlonymi żeberkami bocznymi. Organ podziemny — właściwy surowiec: gruby, mięsisty, silnie aromatyczny korzeń palowy z wyraźnie zgrubiałą „głową” (szyjką korzeniową z pierścieniowatymi bliznami po liściach) i licznymi, długimi korzeniami bocznymi („ogonami”); zewnętrznie żółtobrunatny do brunatnego, podłużnie bruzdowany, na przekroju biały lub żółtawy, z widocznymi brunatnymi przewodami olejkowymi tworzącymi punktowany pierścień; przełam nierówny, konsystencja w suszu elastyczna, niemal gumowata (nie kruszy się jak zwykły korzeń — to cecha rozpoznawcza dobrego surowca).
W Polsce nie występuje dziko. Gatunek rodzimy dla Chin — chłodne, wilgotne, wysoko położone rejony prowincji Gansu (główny obszar produkcji, zwłaszcza powiat Minxian), Yunnan, Syczuan, Shaanxi i Hubei — oraz uprawiany w Korei i Japonii. Rośnie i jest uprawiany na wysokości 1500–3000 m n.p.m., w chłodnym, wilgotnym klimacie górskim, na próchnicznych, głębokich glebach. W praktyce cały surowiec handlowy pochodzi z upraw. Do Polski trafia jako suszony korzeń w plastrach lub całych sztukach, proszek i wyciągi, importowany z Chin.
Roślina chłodnolubna i wilgotnolubna — potrzebuje chłodnego lata i wysokiej wilgotności powietrza, czego polskie niziny nie zapewniają; w cieplejszych, suchych latach rośnie słabo i przedwcześnie wybija w kwiatostan (co niszczy korzeń jako surowiec — korzeń rośliny kwitnącej drewnieje i traci wartość). Mrozoodporność dobra (strefa 4–7), więc zima nie jest problemem — problemem jest lato. Stanowisko: półcieniste do lekko zacienionego, chłodne, osłonięte; nie znosi pełnego, gorącego słońca. Gleba: głęboka, próchniczna, żyzna, wilgotna, ale przepuszczalna, dobrze zdrenowana; pH lekko kwaśne do obojętnego (5,5–7,0). Wymaga stałej wilgotności podłoża bez zastoju wody. Uprawa: siew nasion (szybko tracą zdolność kiełkowania — siać świeże), korzeń zbiera się po 2–3 latach, konsekwentnie usuwając pędy kwiatowe. W Polsce nie ma stanowisk dzikich — nie ma czego zbierać, a próby uprawy amatorskiej rzadko dają surowiec porównywalny z chińskim. Nie mylić z arcydzięglem litworem (Angelica archangelica), który u nas rośnie i jest zupełnie innym surowcem.
korzeń (Angelicae sinensis radix, chin. Dang Gui) — w handlu dzielony na trzy części o odmiennym zastosowaniu w TCM: „głowa” (górna część), „ciało” (korzeń główny) i „ogony” (korzenie boczne)
Korzeń wykopuje się jesienią (październik–listopad) z roślin 2–3-letnich, przed zakwitnięciem — rośliny, które zawiązały kwiatostan, dają korzeń zdrewniały i bezwartościowy. Po wykopaniu korzenie otrząsa się z ziemi, obcina część nadziemną, wiąże w pęczki i podsusza, tradycyjnie podwędzając je w dymie nad wolnym ogniem — stąd charakterystyczny, lekko dymny posmak części surowca chińskiego. Suszenie musi być powolne i w umiarkowanej temperaturze (do 50 °C), bo korzeń jest bogaty w olejek i mięsisty; przesuszony traci aromat i staje się kruchy, niedosuszony pleśnieje. Gotowy surowiec pozostaje elastyczny i silnie aromatyczny. Zbiór prowadzi się w suchy dzień.
Olejek eteryczny (0,4–1%) — grupa charakterystyczna; główny składnik to ligustylid (odpowiada za zapach i znaczną część działania spazmolitycznego), ponadto butylidenoftalid, butylftalid, senkyunolid, karwakrol, safrol w śladowych ilościach. Kumaryny i furanokumaryny: bergapten, imperatoryna, ksantotoksyna, umbeliferon, osthol, angelicyna, skopoletyna — to one odpowiadają za działanie fotouczulające i za wpływ na krzepnięcie. Kwasy fenolowe: kwas ferulowy (główny marker standaryzacji, działa przeciwpłytkowo i antyoksydacyjnie), kwas waniliowy, chlorogenowy. Ponadto: polisacharydy (frakcje immunomodulujące i wpływające na krwiotworzenie), fitosterole (β-sitosterol), witaminy z grupy B (w tym B12 — rzadkość w świecie roślin, stąd tradycyjne zastosowanie przy niedokrwistości), sole mineralne, cukry, garbniki. Dong quai NIE zawiera izoflawonów ani innych klasycznych fitoestrogenów — przypisywane mu działanie „estrogenne” jest w najlepszym razie słabe i niejednoznaczne.
Odwar (postać tradycyjna): 3–15 g suszonego korzenia na 2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 20–30 minut, przecedzić; pić w 2 porcjach dziennie. W TCM dong quai bardzo rzadko podaje się solo — jest składnikiem formuł (klasyczne: Si Wu Tang, Dang Gui Shao Yao San, Bu Xue Tang z astragalem). Nalewka: korzeń zalać alkoholem 40–60% w proporcji 1:5, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić; zażywać zwykle 2–4 ml 2–3 razy dziennie w wodzie. Alkohol lepiej wyciąga olejek i kumaryny — postać mocniejsza. W obrocie dostępne są kapsułki z proszkiem lub wyciągiem — dawkować wg wskazań producenta. Kuracja przy bolesnym miesiączkowaniu prowadzona jest zwykle w drugiej połowie cyklu i przez pierwsze dni miesiączki; przy dolegliwościach przewlekłych — kilka tygodni z przerwami. Nie stosować podczas obfitej miesiączki i przy krwotokach — surowiec „porusza krew” i może nasilić krwawienie. Nie stosować u kobiet planujących ciążę bez konsultacji, a w ciąży w ogóle. Ze względu na furanokumaryny w trakcie kuracji unikać intensywnego nasłonecznienia i solarium — ryzyko oparzeń fotouczuleniowych.
Dobry surowiec: grube, mięsiste plastry lub całe korzenie o żółtobrunatnej korowinie i białawym lub kremowym przekroju z widocznymi brunatnymi punktami przewodów olejkowych; konsystencja elastyczna, wręcz gumowata (nie kruszy się w palcach), zapach intensywny, słodkawo-korzenny, selerowo-piżmowy — to najlepszy test jakości; smak słodkawy, potem gorzki i piekący. Korzeń kruchy, blady, bezwonny, drewnisty lub biały jak wiór to surowiec stary albo z rośliny, która zakwitła. Uwaga na dzielenie surowca: w TCM „głowa” (dang gui tou) uchodzi za bardziej tonizującą krew, „ogony” (dang gui wei) za bardziej krew poruszające, a „ciało” (dang gui shen) za zrównoważone — w handlu europejskim dostajesz zwykle mieszankę, warto o to zapytać, jeśli pracujesz wg receptur. Suszenie: powolne, w temperaturze do 50 °C — korzeń mięsisty i olejkowy, przesuszony traci aromat, niedosuszony pleśnieje. Przechowywanie: szczelnie, w ciemności, chłodno i sucho, do 12–18 miesięcy; olejek ulatnia się szybko, więc surowiec bezwonny to surowiec martwy. Nie mielić na zapas. Korzeń jest atrakcyjny dla szkodników magazynowych — kontroluj zapasy. Mieszanki: klasycznie z astragalem (Bu Xue Tang — proporcja 5:1 na korzyść astragalu), z piwonią białą, rehmannią i lubczykiem chińskim (Si Wu Tang); w praktyce europejskiej łączy się go z niepokalankiem, krwawnikiem i rumiankiem (bolesne miesiączkowanie) oraz z pokrzywą (niedokrwistość). Pamiętaj o sumowaniu działania przeciwpłytkowego przy łączeniu z miłorzębem, danshenem, kurkumą czy czosnkiem. Typowy błąd: podawanie dong quai jako „ziołowej terapii menopauzy” solo i oczekiwanie działania estrogennego — to nie fitoestrogen, a badania nad monoterapią wypadły negatywnie. Gatunki mylone: arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica) — nasz gatunek, o korzeniu również aromatycznym, ale o zupełnie innym profilu (wiatropędny, żołądkowy) i o kulistym, dużym baldachu z zielonkawymi kwiatami; nie jest zamiennikiem dang gui. Jeszcze groźniejsze pomyłki dotyczą zbioru dzikich baldaszkowatych w Polsce — nigdy nie zbieraj „dzikiego dzięgla” bez pewnej oznaki, bo do rodziny należą szczwół plamisty i szalej jadowity, rośliny śmiertelnie trujące.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.