Fumaria officinalis
Chwast pól i ogrodów o sinozielonych, koronkowych liściach, którego ziele reguluje przepływ żółci — działa dwukierunkowo, rozkurczowo lub pobudzająco zależnie od potrzeby.
Dymnica pospolita to niepozorny, delikatny chwast upraw okopowych i ogrodów, którego sinozielone, drobno podzielone liście z daleka wyglądają jak smuga dymu nad ziemią — stąd nazwa. W ziołolecznictwie zajmuje szczególne miejsce jako surowiec amfocholeretyczny: reguluje przepływ żółci dwukierunkowo, rozkurczając zwieracz Oddiego przy skurczu i pobudzając odpływ żółci przy zastoju. Za to działanie odpowiadają alkaloidy izochinolinowe, przede wszystkim protopina (fumaryna). To roślina silnie działająca — nie do dowolnego dawkowania i nie na długie kuracje. Mimo pospolitości bywa dziś zapomniana, a w zaburzeniach czynnościowych dróg żółciowych bywa skuteczniejsza od popularniejszych surowców żółciopędnych.
Roślina jednoroczna wysokości 15–40 cm, o pokroju wiotkim, rozesłanym lub wspinającym się, silnie rozgałęziona, w całości sinozielona i pokryta nalotem woskowym (bez owłosienia). Łodyga cienka, wiotka, kanciasta, bruzdowana, często pokładająca się. Liście skrętoległe, ogonkowe, sinozielone, 2–3-krotnie pierzastozłożone, o drobnych, wąskich, klinowatych lub równowąskich odcinkach końcowych — cała blaszka ażurowa, koronkowa, „dymna” w wyglądzie; to najbardziej charakterystyczna cecha rozpoznawcza. Kwiatostan: gęste, wydłużone GRONO na końcach pędów, złożone z 10–30 drobnych kwiatów. Kwiat długości 7–9 mm, grzbiecisty, różowopurpurowy, na szczycie z ciemnopurpurową lub niemal czarną plamką (koniuszki płatków), u nasady zaopatrzony w krótką, tępą OSTROGĘ (kwiat jednoostrogowy, w przeciwieństwie do dwuostrogowych kwiatów serduszki); działki kielicha drobne, ząbkowane, znacznie węższe od korony. Kwitnie długo, od maja do października. Owoc: kulista, drobna (ok. 2 mm), jednonasienna, niepękająca orzeszkowata torebka o spłaszczonym lub lekko wciśniętym wierzchołku, siedząca na wyprostowanej szypułce — kształt owocu jest cechą rozstrzygającą przy odróżnianiu gatunków dymnic. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony. Cała roślina ma gorzki, ostrawy, słonawo-gorzki smak.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Klasyczny chwast segetalny — najliczniej występuje w uprawach okopowych (ziemniaki, buraki, kukurydza), w warzywnikach, ogrodach, na polach uprawnych i w sadach; ponadto na przydrożach, przychaciach, gruzowiskach, wysypiskach, w miejscach ruderalnych i na świeżo naruszonej glebie. Preferuje gleby żyzne, próchniczne, dobrze uprawiane i zasobne w azot; unika stanowisk zacienionych i podmokłych. Zbiór z upraw rolniczych jest ryzykowny (herbicydy, nawozy) — najlepszy surowiec pochodzi z ogrodów przydomowych prowadzonych bez chemii lub z celowej uprawy.
Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego, ciepłe. Gleba żyzna, próchniczna, przewiewna, świeża, dobrze spulchniona, zasobna w azot i wapń; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5). Nie znosi gleb kwaśnych, ciężkich, zlewnych ani podmokłych. Roślina jednoroczna, wysiewana wprost do gruntu wczesną wiosną (marzec–kwiecień) lub jesienią; kiełkuje szybko, wschody nierównomierne, w uprawie samosiew zwykle utrzymuje się przez lata. Nie zimuje w postaci rośliny (kwestia mrozoodporności nie dotyczy), ale nasiona przezimowują w glebie bez uszkodzeń i zachowują żywotność latami. NIE ZBIERAĆ z pól uprawnych i sadów traktowanych herbicydami i pestycydami (a to jest domyślny stan pól, na których dymnica rośnie najobficiej), z poboczy dróg, z terenów przemysłowych i z okolic wysypisk — roślina rośnie właśnie tam, gdzie ryzyko skażenia jest największe, i to jest praktycznie najtrudniejszy problem przy pozyskaniu tego surowca.
ziele (Fumariae herba) — nadziemne części zbierane w pełni kwitnienia. Surowiec silnie działający, alkaloidowy — stosowany wyłącznie w ściśle określonych dawkach, w krótkich kuracjach.
Ziele — w pełni kwitnienia, gdy grona są rozwinięte, a roślina jeszcze nie zawiązała masowo owoców; termin optymalny to czerwiec–lipiec, przy dłuższym kwitnieniu można zbierać do sierpnia. Ścinać nożem lub sekatorem całe nadziemne pędy kilka centymetrów nad ziemią, bez korzenia i bez części zżółkłych lub porażonych mączniakiem (dymnica często choruje). Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych, po całkowitym obeschnięciu rosy — roślina jest wiotka i wilgotna, a zebrana mokra natychmiast czernieje i gnije w koszu. Nie ubijać surowca w pojemniku, zbierać luźno, do przewiewnego kosza, i suszyć jeszcze tego samego dnia. Kwiat i owoc na tej samej roślinie występują jednocześnie — obecność pojedynczych owoców w surowcu nie jest wadą, ale przewaga owoców oznacza zbiór spóźniony.
Alkaloidy izochinolinowe (0,1–1% w suchym zielu, zawartość silnie zmienna) — grupa prowadząca: protopina (fumaryna), a ponadto fumarycyna, fumarylina, kryptopina, sangwinaryna w śladowych ilościach, kolejne pochodne benzofenantrydynowe i spirobenzylizochinolinowe. Kwasy organiczne: kwas fumarowy (nazwany od tej rośliny), jabłkowy, cytrynowy, bursztynowy. Flawonoidy (glikozydy kwercetyny — rutyna, izokwercytryna), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), garbniki, gorycze, śluzy, znaczne ilości soli mineralnych (zwłaszcza potasu — stąd działanie moczopędne), cholina, żywice. Zawartość alkaloidów zależy od stanowiska, terminu zbioru i pogody — nie przypisuj surowcowi stałej mocy, zwłaszcza przy własnym zbiorze.
SUROWIEC SILNIE DZIAŁAJĄCY — dawkować dokładnie, nie „na oko”, i nie przedłużać kuracji. Napar: 1 łyżeczka (ok. 1,5–2 g) suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Pić pół szklanki 2–3 razy dziennie, 20–30 minut przed posiłkiem. Nie przekraczać dawki dobowej rzędu 4–6 g suszu — większe dawki działają odwrotnie i toksycznie (patrz przeciwwskazania). Nalewka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 40%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; 20–30 kropli w niewielkiej ilości wody, 2–3 razy dziennie przed jedzeniem. Sok ze świeżego ziela (postać tradycyjna, dawniej ceniona przy chorobach skóry): 1 łyżka 1–2 razy dziennie, wyłącznie krótkotrwale. Zewnętrznie: napar (2 łyżki na szklankę) do przemywań i okładów przy wypryskach i świądzie skóry. CZAS KURACJI: 2–3 tygodnie, maksymalnie 4, potem obowiązkowa przerwa co najmniej dwutygodniowa. Dymnica nie nadaje się do stałego, wielomiesięcznego picia — przy długim stosowaniu alkaloidy kumulują się, a działanie żółciopędne przechodzi w hamujące. Nie stosować samodzielnie przy kamicy żółciowej i przy podejrzeniu żółtaczki mechanicznej — te stany wymagają diagnostyki lekarskiej, a nie ziół.
Suszyć szybko, w cieniu i mocnym przewiewie, w temperaturze do 40 °C. Ziele jest wiotkie, soczyste i wilgotne, więc suszone zbyt wolno lub w zbyt grubej warstwie CZERNIEJE i pleśnieje — poczerniały surowiec jest nie do użytku i trzeba go wyrzucić. Rozkładać w bardzo cienkiej warstwie na sitach, przewracać dwa razy dziennie, albo związywać w małe, luźne pęczki i wieszać w przewiewnym cieniu. Prawidłowo wysuszona dymnica zachowuje sinozielony, szarawy odcień i różowawe ślady kwiatów, łamie się z chrzęstem, ma gorzki, słonawy smak. Zbrunatniały lub czarny susz = zepsuty surowiec. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, maksymalnie 12 miesięcy — alkaloidy rozkładają się w świetle. Mieszanki: z mniszkiem i kocanką (drogi żółciowe, zastój żółci), z miętą i rumiankiem (rozkurczowo, przy kolce), z ostropestem (wątroba), z bratkiem polnym i pokrzywą (kuracje przy chorobach skóry). ROZPOZNAWANIE I POMYŁKI: dymnicę mylą początkujący z kokoryczą (Corydalis), która ma podobne, sinozielone, koronkowe liście — ale kokorycz kwitnie wczesną wiosną w lasach, ma bulwę podziemną, kwiaty w luźnym gronie i owoc w postaci PODŁUŻNEJ, pękającej torebki z kilkoma nasionami; dymnica ma korzeń palowy, kwitnie latem na polach i ma KULISTY, JEDNONASIENNY, NIEPĘKAJĄCY owoc. Kokorycz jest silniej alkaloidowa i trująca — pomyłka jest niebezpieczna. Wśród samych dymnic w Polsce rośnie kilka gatunków (m.in. dymnica drobnokwiatowa F. schleicheri, d. Vaillanta F. vaillantii) o mniejszych kwiatach; gatunkiem leczniczym jest wyłącznie F. officinalis o kwiatach 7–9 mm z ciemną plamką i kulistym owocu ze spłaszczonym wierzchołkiem. Jeśli nie jesteś pewien gatunku i czystości stanowiska — kup surowiec ze sprawdzonego źródła, zamiast zbierać z pola.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.