Dzięgiel leśny

Opis

Dzięgiel leśny to najczęściej spotykana w Polsce dzika angelika — roślina okazała, aromatyczna, rosnąca gromadnie w wilgotnych zaroślach i nad wodami. W lecznictwie pełni rolę surowca zastępczego wobec arcydzięgla litworu (Angelica archangelica): zawiera te same grupy związków, lecz w niższych stężeniach, przez co działa łagodniej. Zbiera się przede wszystkim korzeń, rzadziej owoce i ziele. Roślina zawiera furanokumaryny, które w kontakcie ze skórą i światłem słonecznym wywołują fotodermatozy — to najważniejsze praktyczne ostrzeżenie przy zbiorze. Rośnie w towarzystwie gatunków silnie trujących, z którymi bywa mylona, dlatego wymaga pewnego oznaczenia.

Wygląd

Bylina lub roślina dwuletnia o wysokości 60–200 cm. Łodyga gruba, obła, wewnątrz pusta, delikatnie bruzdowana, naga i sina w dolnej części, często nabiegła purpurowo lub brunatnoczerwono, pod baldachami krótko owłosiona. Liście duże, 2–3-krotnie pierzastodzielne, o jajowatych lub lancetowatych, ostro piłkowanych odcinkach; szczytowy odcinek nie jest zrośnięty z sąsiednimi. Ogonki liściowe u nasady rozdęte w dużą, workowatą, obejmującą łodygę pochwę — cecha diagnostyczna rodziny. Kwiatostanem jest baldach złożony o średnicy 8–15 cm, złożony z 20–40 gęsto owłosionych szypuł; pokrywy zwykle brak, pokrywki liczne, szczeciniaste. Kwiaty drobne, białe do bladoróżowych, płatki na szczycie wycięte. Owocem jest spłaszczona grzbietowo rozłupnia z dwoma szerokimi, błoniastymi skrzydełkami na brzegach. Organ podziemny: krótkie, grube kłącze przechodzące w wrzecionowaty, walcowaty korzeń palowy z licznymi korzeniami bocznymi, brunatny z zewnątrz, biały w przekroju, wydzielający po przecięciu żółtawy, aromatyczny sok mleczny.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na wilgotnych i mokrych łąkach, w ziołoroślach nadrzecznych, w olsach i łęgach, w wilgotnych zaroślach, nad rowami, brzegami rzek i strumieni, na skrajach lasów łęgowych i w zrębach na siedliskach żyznych. Toleruje okresowe zalewanie. Często tworzy rozległe, zwarte skupienia w dolinach rzecznych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, w uprawie znosi też cień. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub mułowa, stale wilgotna do mokrej, zasobna w azot; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Roślina w pełni mrozoodporna w polskich warunkach, przezimowuje w postaci rozety i grubego korzenia. Nie zbierać z rowów melioracyjnych odprowadzających wodę z pól, z obrzeży pól uprawnych (spływ azotanów i pestycydów), z terenów zalewowych poniżej oczyszczalni i zakładów przemysłowych ani z poboczy dróg — korzeń kumuluje metale ciężkie.

Surowiec

korzeń z kłączem (Angelicae silvestris radix), pomocniczo owoc (Angelicae silvestris fructus) i ziele (Angelicae silvestris herba)

Termin zbioru

Korzeń — jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik), gdy roślina wytworzyła tylko rozetę liściową, albo bardzo wczesną wiosną drugiego roku (marzec–kwiecień), przed wybiciem pędu kwiatowego; korzeń rośliny, która już zakwitła, jest zdrewniały i bezwartościowy. Kopać szpadlem lub widłami, otrząsnąć z ziemi, opłukać szybko w zimnej wodzie, grubsze sztuki przekroić wzdłuż. Owoce — w sierpniu i wrześniu, gdy rozłupnie zbrunatnieją, lecz zanim się osypią; ścinać całe baldachy i dosuszać na płachtach. Ziele — w czerwcu i lipcu, na początku kwitnienia. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w rękawicach i z zakrytymi ramionami — sok rośliny uczula na światło.

Skład chemiczny

Korzeń: olejek eteryczny (głównie monoterpeny — α- i β-pinen, felandren, limonen, karen; w mniejszej ilości seskwiterpeny), furanokumaryny (imperatoryna, ksantotoksyna, bergapten, angelicyna, ostol), kumaryny proste (umbeliferon, ostenol), kwasy organiczne (angelikowy, jabłkowy), garbniki, żywice, cukry i skrobia, fitosterole. Owoce: olejek eteryczny w największym stężeniu w całej roślinie, furanokumaryny, olej tłusty. Ziele: olejek eteryczny, flawonoidy, kwasy fenolowe. Zawartość olejku i kumaryn jest wyraźnie niższa niż u arcydzięgla litworu.

Właściwości

• Rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, wiatropędnie i przeciwwzdęciowo, pobudza wydzielanie soku żołądkowego i żółci (amarum aromaticum), poprawia apetyt i trawienie przy niedokwaśności. Napotnie i moczopędnie w naparach z ziela. Wykrztuśnie i sekretolitycznie — olejek pobudza ruch rzęsek nabłonka dróg oddechowych. Ogólnie tonizująco i rozgrzewająco, tradycyjnie w rekonwalescencji i przy osłabieniu. Zewnętrznie kąpiele i okłady z odwaru korzenia stosowano na bóle reumatyczne i nerwobóle. Działanie jest wyraźnie słabsze niż arcydzięgla — dzięgiel leśny traktuje się jako surowiec pomocniczy i mieszankowy, a nie samodzielny lek.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować 3–5 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut. Pić pół szklanki 2–3 razy dziennie na 20–30 minut przed jedzeniem przy niestrawności, wzdęciach i braku łaknienia. Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie. Nalewka z korzenia: 1 część suchego korzenia na 5 części alkoholu 50–60%, macerować 2–3 tygodnie w ciemności, wstrząsając co kilka dni; zażywać 20–30 kropli na kieliszek wody po ciężkim posiłku. Owoce (utarte) dodaje się do mieszanek żołądkowych i wiatropędnych w niewielkim udziale — mają silny, żywiczny aromat. Nie stosować długotrwale bez przerw i nie przekraczać zwyczajowych dawek herbacianych; kumaryny nie są obojętne przy przewlekłym przyjmowaniu.

Uwagi dla zielarza

Korzeń suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — powyżej tej granicy ulatnia się olejek eteryczny i surowiec traci wartość. Grube korzenie przekroić wzdłuż, inaczej zaparzą się w środku i sczernieją. Dobry surowiec ma barwę szarobrunatną z zewnątrz i białawą w przełomie, łamie się z trzaskiem i ma intensywny, żywiczno-piżmowy zapach; korzeń bez wyraźnego aromatu jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy — surowiec jest bardzo chętnie atakowany przez wołki i mole spożywcze, warto raz w miesiącu skontrolować słoje. Dzięgiel dobrze łączy się z kminkiem, koprem włoskim, arcydzięglem, tatarakiem i miętą (mieszanki wiatropędne), a z tymiankiem i podbiałem — w mieszankach wykrztuśnych. Rozpoznawanie: dzięgiel leśny odróżnisz od arcydzięgla litworu po kwiatach (białe lub różowawe, u arcydzięgla zielonkawożółte) i po baldachu (u arcydzięgla niemal kulisty, u dzięgla płaski lub lekko wypukły). Śmiertelnie ważne jest odróżnienie od gatunków trujących rosnących w tych samych siedliskach: szalej jadowity (Cicuta virosa) ma kłącze poprzecznie komorowane, widoczne po przekrojeniu wzdłuż — to cecha rozstrzygająca; blekot pospolity (Aethusa cynapium) ma długie, zwisające pokrywki po jednej stronie baldaszka i nieprzyjemny zapach; szczwół plamisty (Conium maculatum) ma łodygę w purpurowe plamy i mysi zapach po roztarciu. Barszcz Sosnowskiego i barszcz Mantegazziego są znacznie większe, mają liście o odcinkach głęboko wcinanych i powodują ciężkie oparzenia — nie mylić. W razie najmniejszej wątpliwości nie zbierać.

Przeciwwskazania