Dziewanna firletkowa

Opis

Dziewanna firletkowa wyraźnie odstaje od pozostałych krajowych dziewann: jej kwiaty są małe i najczęściej białawe lub kremowe, a cała roślina pokryta jest nie miękkim filcem, lecz suchym, pylistym, jakby mączystym nalotem, który ściera się przy dotknięciu. Kwiatostan tworzy rozłożystą, piramidalną wiechę, a nie zbitą świecę. W polskim zielarstwie nie ma znaczenia jako samodzielny surowiec — farmakopea uznaje tylko dziewannę drobnokwiatową, kutnerowatą i wielkokwiatową. Warto ją znać przede wszystkim po to, żeby jej NIE zbierać przez pomyłkę i nie zaniżać jakości surowca. Ludowo bywała używana zamiennie z gatunkami farmakopealnymi, ale zawiera mniej śluzów i praktycznie nie daje charakterystycznego żółtego, wartościowego suszu.

Wygląd

Roślina dwuletnia wysokości 50–150 cm. Cała pokryta krótkim, szarawym lub białawym kutnerem o charakterze pylistym, mączystym — po przetarciu palcem nalot się ściera i zostaje zielona powierzchnia; nie jest to miękki, aksamitny filc jak u dziewanny drobnokwiatowej. Łodyga wzniesiona, sztywna, w górnej części wyraźnie KANCIASTA (tępo pięciokanciasta), nieoskrzydlona. Liście podłużnie jajowate do lancetowatych, karbowane lub piłkowane, z wierzchu ciemnozielone i niemal nagie lub słabo owłosione, od spodu białawo lub szaro omączone — kontrast obu stron blaszki jest wyraźny; liście NIE zbiegają po łodydze. Kwiatostan to rozłożysta, piramidalna wiecha z licznymi, wzniesionymi gałązkami bocznymi, a nie pojedynczy zbity kłos. Kwiaty drobne, korona o średnicy zaledwie 15–20 mm, płasko rozpostarta, u nas najczęściej biaława lub kremowobiała (odmiana o jasnożółtych kwiatach spotykana rzadziej), zebrane po kilka w luźnych pęczkach. Wszystkie pręciki mają nitki pokryte białymi włoskami. Owoc — drobna, jajowata torebka. Korzeń palowy, drewniejący.

Gdzie rośnie

W Polsce rozpowszechniona, choć nierównomiernie — częstsza na niżu i wyżynach, zwłaszcza w pasie wyżyn południowych i na Lubelszczyźnie, rzadsza na północy i w górach. Rośnie na suchych, ciepłych zboczach, murawach kserotermicznych, skarpach, przydrożach, w kamieniołomach, na nasypach, wapiennych i lessowych stromiznach oraz na widnych, suchych okrajkach zarośli. Preferuje podłoże wapienne.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne i ciepłe. Gleba sucha, przepuszczalna, kamienista, żwirowa, lessowa lub piaszczysto-wapienna, uboga w próchnicę; odczyn obojętny do zasadowego (pH 7,0–8,0), gatunek wapieniolubny. Bardzo odporna na suszę i upał, w pełni mrozoodporna. Źle znosi glebę żyzną, wilgotną i ciężką. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, hałd i terenów poprzemysłowych, gdzie występuje najczęściej.

Surowiec

kwiat (korona) — surowiec niefarmakopealny, dopuszczalny wyłącznie jako zamiennik ludowy; gatunek nie ma uznanego zastosowania w lecznictwie profesjonalnym i nie powinien trafiać do surowca handlowego

Termin zbioru

Jeżeli w ogóle zbierana (do zastosowań ludowych lub ozdobnych): kwiaty od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach południowych, gdy korony są otwarte. Zrywa się samą koronę bez kielicha. Kwitnie stopniowo, więc zbiór jest wielokrotny. W praktyce zielarskiej zbiór tego gatunku odradza się — zamiast niego należy szukać dziewanny drobnokwiatowej, kutnerowatej lub wielkokwiatowej.

Skład chemiczny

Skład jakościowo zbliżony do pozostałych dziewann: śluzy, saponiny triterpenowe, glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol), fenyloetanoidy (werbaskozyd), flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe. Zawartość śluzów i barwników karotenoidowych jest wyraźnie niższa niż u gatunków farmakopealnych, co przekłada się na słabsze działanie powlekające i na jasny, mało atrakcyjny susz. Nasiona, jak u wszystkich dziewann, zawierają drażniące saponiny.

Właściwości

• Teoretycznie powlekająco i wykrztuśnie, analogicznie do pozostałych dziewann, lecz działanie jest wyraźnie słabsze ze względu na niższą zawartość śluzów. Ludowo używana zamiennie w naparach na kaszel i chrypkę oraz zewnętrznie do przemywania podrażnionej skóry. Gatunek nie jest przedmiotem badań klinicznych ani monografii farmakopealnych i nie ma potwierdzonego, samodzielnego zastosowania leczniczego. W zielarstwie ma wartość przede wszystkim jako gatunek referencyjny — punkt odniesienia przy oznaczaniu dziewann.

Zastosowanie

Nie stosuje się jej jako surowca leczniczego. Jeżeli ktoś sięga po nią tradycyjnie, sposób przygotowania jest taki jak dla pozostałych dziewann: napar z 1–2 łyżeczek koron na szklankę wrzątku, parzony 10–15 minut pod przykryciem i KONIECZNIE przecedzony przez gęste sitko z gazą, bo drobne włoski silnie drażnią gardło. Nie należy jednak oczekiwać efektu porównywalnego z dziewanną drobnokwiatową czy wielkokwiatową. Nie stosować nasion ani owoców. W profesjonalnym zielarstwie obecność kwiatów tego gatunku w surowcu Verbasci flos traktuje się jako zanieczyszczenie obniżające jakość partii.

Uwagi dla zielarza

Kluczowa umiejętność to szybkie odróżnienie tego gatunku w terenie od gatunków farmakopealnych. Cechy rozstrzygające: mączysty, ścierający się nalot zamiast miękkiego filcu; wyraźnie KANCIASTA łodyga; liście niezbiegające po łodydze, z wierzchu zielone i niemal nagie, od spodu omączone; rozłożysty, piramidalny kwiatostan wiechowaty; drobne, najczęściej BIAŁE korony. Żadna z dziewann farmakopealnych nie ma białych kwiatów — to najprostszy test. Susz z tego gatunku jest szarobiały lub kremowy i po wysuszeniu nie ma złocistej barwy, po której poznaje się dobry Verbasci flos. Uwaga: dziewanna firletkowa bardzo łatwo krzyżuje się z dziewanną pospolitą (Verbascum nigrum) i z drobnokwiatową; mieszańce mają cechy pośrednie, kwiaty bladożółte i bywają praktycznie nieoznaczalne — jeśli na stanowisku rosną obok siebie różne dziewanny, ryzyko zebrania mieszańca jest realne i lepiej poszukać czystego stanowiska. Jeżeli mimo wszystko surowiec jest suszony, obowiązują te same zasady co dla pozostałych dziewann: susz szybko, w 40–50 °C, z obiegiem powietrza, i przechowuj w szczelnym, ciemnym naczyniu, bo korony są higroskopijne.

Przeciwwskazania