Dziewanna pospolita

Opis

Dziewanna pospolita, mimo nazwy sugerującej gatunek podstawowy, NIE jest surowcem farmakopealnym — oficjalny Verbasci flos pochodzi wyłącznie z dziewanny drobnokwiatowej, kutnerowatej i wielkokwiatowej. Odróżnia się na pierwszy rzut oka: nie jest białofilcowata, lecz ciemnozielona i tylko rzadko owłosiona, ma długoogonkowe, sercowate u nasady liście, a jej pręciki pokrywają gęste, PURPUROWOFIOLETOWE włoski, wyraźnie kontrastujące z żółtą koroną. Rośnie w miejscach wilgotniejszych i żyźniejszych niż pozostałe dziewanny. W polskim zielarstwie ma znaczenie głównie jako gatunek, który należy umieć wykluczyć przy zbiorze — jego obecność w surowcu obniża jakość partii.

Wygląd

Bylina lub roślina dwuletnia wysokości 50–120 cm, rzadziej wyższa. W przeciwieństwie do pozostałych dziewann NIE jest gęsto białofilcowata — cała roślina jest ciemnozielona, pokryta tylko rzadkim, krótkim, gwiazdkowatym owłosieniem, przez które prześwituje zielona barwa blaszki. Łodyga wzniesiona, sztywna, w górze wyraźnie KANCIASTA (tępo pięciokanciasta), często nabiegła ciemnopurpurowo lub brunatnie, zwykle rozgałęziona w górnej części; liście nie zbiegają po łodydze. Liście dolne duże, jajowate lub trójkątno-jajowate, o nasadzie wyraźnie SERCOWATEJ, osadzone na długich ogonkach — cecha diagnostyczna gatunku; brzeg karbowany lub karbowano-piłkowany; górne liście mniejsze, siedzące. Kwiatostan to długie, wysmukłe, dość luźne grono, często rozgałęzione u nasady w kilka kłosów. Kwiaty zebrane po 5–10 w wyraźnych, oddalonych od siebie pęczkach. Korona żółta, płasko rozpostarta, o średnicy 18–25 mm, u nasady łatek często z rdzawymi lub purpurowymi plamkami. Cecha rozstrzygająca: WSZYSTKIE PIĘĆ PRĘCIKÓW ma nitki gęsto pokryte fioletowymi lub purpurowymi włoskami — środek kwiatu wygląda jak fioletowa kępka na żółtym tle; u żadnej z dziewann farmakopealnych włoski nie są fioletowe. Owoc — kulistawa lub jajowata torebka. Organ podziemny: krótkie kłącze z korzeniem palowym.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, częsty na niżu i w niższych położeniach górskich. W odróżnieniu od pozostałych dziewann unika miejsc skrajnie suchych — rośnie na skrajach lasów, w widnych zaroślach, na okrajkach, w prześwietlonych lasach liściastych, na przydrożach leśnych, śródleśnych polanach, zrębach, przy murach i na miedzach. Preferuje siedliska umiarkowanie wilgotne, żyzne i półcieniste.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego — znosi cień lepiej niż jakakolwiek inna krajowa dziewanna. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta, świeża do umiarkowanie wilgotnej, zasobna w wapń i azot; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5). W pełni mrozoodporna. Nie znosi gleby skrajnie suchej i skrajnie ubogiej — tam ustępuje miejsca dziewannie drobnokwiatowej i kutnerowatej. Nie zbierać z poboczy dróg leśnych, z obrzeży pól i z terenów zanieczyszczonych.

Surowiec

kwiat (korona) — surowiec niefarmakopealny; gatunek nie jest uznanym surowcem zielarskim i nie powinien trafiać do handlowego Verbasci flos. Ludowo używany zamiennie, bez potwierdzonej wartości.

Termin zbioru

W praktyce zielarskiej zbiór tego gatunku odradza się — nie jest surowcem farmakopealnym i psuje jakość partii Verbasci flos. Jeśli zbierany do celów ludowych: kwiaty od czerwca do września, w pełni kwitnienia, w słoneczny i suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach południowych; zrywa się samą koronę bez kielicha. Kwitnie długo i stopniowo od dołu grona, więc zbiór jest wielokrotny.

Skład chemiczny

Skład jakościowo zbliżony do pozostałych dziewann: śluzy, saponiny triterpenowe, glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol), fenyloetanoidy (werbaskozyd), flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe, karotenoidy. Zawartość śluzów jest jednak niższa niż w gatunkach farmakopealnych, a surowiec nie jest znormalizowany — nie ma dla niego oznaczeń zawartości substancji czynnych. Nasiona, jak u wszystkich dziewann, zawierają drażniące saponiny.

Właściwości

• Teoretycznie powlekająco, wykrztuśnie i przeciwzapalnie — tak jak pozostałe dziewanny, lecz w stopniu słabszym i bez potwierdzenia w monografiach. Ludowo używana zamiennie w naparach na kaszel i chrypkę oraz zewnętrznie do okładów na podrażnioną skórę i stłuczenia. Gatunek nie ma uznanego, samodzielnego zastosowania w lecznictwie i nie jest objęty żadną monografią farmakopealną. Jego wartość dla zielarza jest głównie rozpoznawcza — trzeba go umieć odróżnić od surowców właściwych.

Zastosowanie

Nie stosuje się go jako surowca leczniczego i nie należy go zbierać na sprzedaż. Jeżeli używany tradycyjnie, przygotowanie jest takie jak dla pozostałych dziewann: napar z 1–2 łyżeczek koron na szklankę wrzątku, parzony 10–15 minut pod przykryciem i KONIECZNIE przecedzony przez gęste sitko wyłożone gazą — drobne włoski silnie drażnią gardło i przełyk. Efektu porównywalnego z dziewanną kutnerowatą lub wielkokwiatową nie należy oczekiwać. Nie stosować nasion ani torebek nasiennych. Obecność koron tego gatunku w surowcu Verbasci flos jest traktowana jako zanieczyszczenie i dyskwalifikuje partię w skupie.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie jest łatwe i warto je opanować, bo to najczęściej mylony z farmakopealnymi gatunek rosnący w tych samych okolicach. Trzy cechy rozstrzygające, każda z osobna wystarczająca: (1) pręciki z FIOLETOWYMI lub purpurowymi włoskami — u dziewann farmakopealnych włoski są białe lub żółtawe; (2) liście ciemnozielone, długoogonkowe, o SERCOWATEJ nasadzie, niezbiegające po łodydze — u drobnokwiatowej i wielkokwiatowej liście zbiegają daleko, oskrzydlając łodygę; (3) roślina nie jest białofilcowata, tylko zielona i rzadko owłosiona, a łodyga jest kanciasta. Susz z tego gatunku po wysuszeniu szybko brunatnieje i nigdy nie osiąga złocistej barwy dobrego Verbasci flos. Uwaga na mieszańce: dziewanna pospolita krzyżuje się z firletkową i drobnokwiatową; mieszańce mają cechy pośrednie i mogą mieć włoski częściowo fioletowe — każdy okaz z choćby śladem fioletu na pręcikach zostawiaj w terenie. Roślina bywa też sadzona w ogrodach jako bylina ozdobna i jest bardzo wartościowa dla owadów — to dobry powód, by jej nie ścinać.

Przeciwwskazania