Dziewięćsił pospolity

Opis

Dziewięćsił pospolity to gatunek nizinny i wyżynny, znacznie częstszy od swojego chronionego górskiego krewniaka, ale też znacznie skromniejszy: ma wzniesioną łodygę, kilka niedużych koszyczków i słomiastożółtą, a nie srebrzystą okrywę. Nie podlega ochronie gatunkowej. W zielarstwie ma znaczenie marginalne — bywa używany ludowo jako zamiennik dziewięćsiłu bezłodygowego, zawiera te same grupy związków (w tym olejek z tlenkiem karliny), lecz w niższych stężeniach, a jego surowiec nie jest znormalizowany ani objęty monografią. Warto go znać przede wszystkim po to, by odróżnić go od gatunku chronionego i nie mylić obu na stanowisku. Suszone koszyczki mają wartość dekoracyjną i długo zachowują kształt.

Wygląd

Roślina dwuletnia, rzadziej krótkotrwała bylina, wysokości 20–50 cm, wyjątkowo do 70 cm. W pierwszym roku tworzy przyziemną rozetę, w drugim wypuszcza WYRAŹNĄ, WZNIESIONĄ, sztywną łodygę — to podstawowa różnica wobec dziewięćsiłu bezłodygowego, u którego koszyczek siedzi tuż nad ziemią. Łodyga pojedyncza lub rozgałęziona w górze, pajęczynowato owłosiona, często czerwonawo nabiegła, ulistniona na całej długości. Liście lancetowate lub podłużne, pierzastowcinane do zatokowo ząbkowanych, zaopatrzone w twarde, żółte kolce na brzegach i szczytach odcinków; górne liście siedzące, obejmujące łodygę; blaszka od spodu pajęczynowato owłosiona, użyłkowanie pierzaste z mocnym nerwem głównym. Kwiatostan: 1–5 (czasem więcej) KOSZYCZKÓW o średnicy 2–4 cm, osadzonych na szczycie łodygi i gałązek — znacznie mniejszych niż u dziewięćsiłu bezłodygowego. Zewnętrzne listki okrywy zielone, liściaste i kolczaste, wewnętrzne — wąskie, sztywne, lśniące, SŁOMIASTOŻÓŁTE lub jasnobrunatne (nigdy srebrzystobiałe), rozchylające się promieniście przy suchej pogodzie i zamykające przy wilgotnej. Kwiaty wyłącznie rurkowate, brudnożółte, żółtobrunatne lub czerwonawobrunatne. Owoc to niełupka z puchem kielichowym o piórkowatych, u nasady zrośniętych szczecinkach. Organ podziemny: cienki, wrzecionowaty korzeń palowy, znacznie mniej mięsisty niż u dziewięćsiłu bezłodygowego.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, częsty na niżu i wyżynach, w górach po regiel dolny. Rośnie na suchych, słonecznych murawach, murawach kserotermicznych i napiaskowych, ubogich pastwiskach, przydrożnych skarpach, nasypach, w wydmach śródlądowych, na miedzach, ugorach, w widnych borach sosnowych i na ich skrajach oraz w kamieniołomach. Gatunek światłolubny, wskaźnik gleb ubogich i suchych.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, otwarte i przewiewne. Gleba sucha, przepuszczalna, piaszczysta, żwirowa, kamienista lub lessowa, uboga w azot i próchnicę; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0), gatunek dobrze rośnie na wapniu. Bardzo odporny na suszę, upał i mróz. Nie znosi gleb wilgotnych, ciężkich, żyznych i przenawożonych — korzeń gnije; nie znosi cienia i szybko ustępuje z zarastających muraw. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, hałd i terenów przemysłowych, gdzie występuje pospolicie.

Surowiec

korzeń (Carlinae vulgaris radix) — surowiec ludowy, niefarmakopealny, o niepotwierdzonej wartości; ziele stosowane wyłącznie tradycyjnie. Gatunek nie ma uznanego zastosowania w lecznictwie profesjonalnym.

Termin zbioru

Jeśli zbierany (do celów ludowych lub dekoracyjnych): korzeń — jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik), gdy roślina ma jeszcze tylko rozetę, albo bardzo wczesną wiosną drugiego roku, przed wybiciem pędu; korzeń rośliny kwitnącej jest zdrewniały i bezwartościowy. Kopać szpadlem, otrząsnąć z ziemi, opłukać, grubsze sztuki przekroić wzdłuż. Ziele — w lipcu i sierpniu, w początkach kwitnienia. Koszyczki do celów dekoracyjnych — od lipca do września, w pełni rozwoju, ścinać w suchy dzień i suszyć zawieszone kwiatostanem w dół. Zbiór w grubych rękawicach — liście i okrywa są ostro kolczaste.

Skład chemiczny

Skład jakościowo zbliżony do dziewięćsiłu bezłodygowego: olejek eteryczny zawierający tlenek karliny (w niższym stężeniu), inulina, garbniki, żywice, gorycze, laktony seskwiterpenowe, sole mineralne. Surowiec nie jest znormalizowany — nie ustalono dla niego zawartości substancji czynnych ani dawek, a dane o składzie tego konkretnego gatunku są znacznie uboższe niż dla Carlina acaulis.

Właściwości

• Przypisuje mu się — na zasadzie analogii do dziewięćsiłu bezłodygowego — działanie przeciwbakteryjne, moczopędne, napotne i pobudzające trawienie (gorycze). Ludowo używany był zamiennie z gatunkiem chronionym: wewnętrznie przy niestrawności i skąpomoczu, zewnętrznie w postaci odwaru do przemywań przy trudno gojących się ranach, wypryskach i zmianach skórnych. Gatunek nie jest jednak objęty monografią farmakopealną, nie ma badań klinicznych ani ustalonego dawkowania, a zawartość tlenku karliny w jego korzeniu jest niższa i zmienna. Realne, praktyczne znaczenie ma dziś przede wszystkim jako roślina dekoracyjna (suche koszyczki) oraz jako gatunek referencyjny przy oznaczaniu chronionego dziewięćsiłu bezłodygowego.

Zastosowanie

Nie zaleca się stosowania wewnętrznego — brak monografii, brak ustalonych dawek, a surowiec zawiera tlenek karliny, związek toksyczny w większych ilościach. Jeżeli sięga się po niego tradycyjnie, sposób przygotowania jest taki jak dla dziewięćsiłu bezłodygowego: odwar z 1 łyżeczki rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotowany 3–5 minut pod przykryciem, przecedzony, krótkotrwale i oszczędnie. Bezpieczniejsze i lepiej uzasadnione jest zastosowanie ZEWNĘTRZNE: mocniejszy odwar (2 łyżki korzenia lub ziela na szklankę wody) do przemywań, okładów i przymoczek na trudno gojące się rany, wypryski i podrażnienia skóry. NIE zwiększać dawek — tlenek karliny w większych ilościach drażni przewód pokarmowy i działa nefrotoksycznie. Jeśli potrzebny jest surowiec o rzeczywistej wartości, właściwym wyborem jest korzeń dziewięćsiłu bezłodygowego z legalnej uprawy, a nie ten gatunek.

Uwagi dla zielarza

Podstawowa umiejętność związana z tym gatunkiem to odróżnienie go od chronionego dziewięćsiłu bezłodygowego, żeby przez pomyłkę nie wykopać rośliny objętej ochroną. Cechy rozstrzygające: dziewięćsił pospolity ma WYRAŹNĄ, WZNIESIONĄ ŁODYGĘ (20–50 cm) ulistnioną na całej długości, KILKA małych koszyczków o średnicy 2–4 cm i SŁOMIASTOŻÓŁTĄ okrywę. Dziewięćsił bezłodygowy nie ma łodygi (koszyczek siedzi w rozecie tuż nad ziemią), ma JEDEN ogromny koszyczek (5–13 cm) i SREBRZYSTOBIAŁĄ, lśniącą okrywę. Pomyłka jest niemożliwa, jeśli patrzy się na te trzy cechy. Dziewięćsiły odróżnisz od ostów i ostrożeni po kwiatach: dziewięćsiły mają kwiaty brudnożółte lub brunatne i promieniście rozchylającą się, błyszczącą okrywę, osty i ostrożenie — kwiaty purpurowe lub różowe. Suszenie korzenia: w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek. Dobry surowiec ma wyraźny, korzenno-żywiczny zapach; korzeń bezwonny jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Ciekawostka użytkowa: okrywa koszyczka jest higroskopijna i reaguje na wilgotność powietrza — zaschnięty koszyczek zamyka się przed deszczem i otwiera przy pogodzie, przez co roślina bywała używana jako pasterski barometr; ta cecha sprawia też, że suche koszyczki są trwałym i efektownym materiałem do bukietów zimowych. Cała roślina jest kolczasta — pracować w grubych rękawicach.

Przeciwwskazania