Dziurawiec czteroboczny

Opis

Dziurawiec czteroboczny bywa mylony z dziurawcem zwyczajnym i często trafia razem z nim do zbioru, bo rośnie w podobnych siedliskach i kwitnie w tym samym czasie. Różni się wyraźnie ostrymi, czterema kantami łodygi (u zwyczajnego są tylko dwa listewkowate żeberka) oraz liśćmi pozbawionymi gęstych, prześwitujących zbiorniczków olejkowych. Zawiera te same grupy związków co gatunek farmakopealny — hiperycynę, hiperforynę, flawonoidy — ale zwykle w niższych i bardziej zmiennych ilościach, dlatego w lecznictwie ma znaczenie uzupełniające, nie podstawowe. Dla zielarza jest przede wszystkim gatunkiem, który trzeba umieć rozpoznać i świadomie zaakceptować lub odrzucić w zbiorze.

Wygląd

Bylina wysokości 30–70 cm, o pędach wzniesionych, nierozgałęzionych lub rozgałęzionych dopiero w górnej części. Cecha diagnostyczna: łodyga wyraźnie CZTEROKANCIASTA, z czterema ostrymi, równymi żeberkami biegnącymi przez całą długość (u dziurawca zwyczajnego łodyga ma tylko dwa listewkowate kanty). Liście naprzeciwległe, siedzące, jajowate do podłużnie eliptycznych, całobrzegie, tępo zakończone, z siatkowatym użyłkowaniem; pod światło widać nieliczne, rozproszone jasne zbiorniczki olejkowe lub nie widać ich wcale — brak gęstego „podziurawienia” typowego dla H. perforatum. Kwiatostan wierzchotkowaty, luźny, na szczycie pędu. Kwiaty złocistożółte, o średnicy 15–25 mm, pięciopłatkowe; płatki i działki pokryte czarnymi kropkami i CZARNYMI KRESKAMI (stąd nazwa „plamisty”), brzeg działek całobrzegi, bez gruczołków na szypułkach. Pręciki liczne, zebrane w trzy pęczki. Owoc — jajowata torebka pękająca trzema klapami, wypełniona drobnymi, brunatnymi nasionami. Kłącze krótkie, z licznymi korzeniami przybyszowymi. Rozgnieciony pąk kwiatowy barwi palce na czerwonofioletowo.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, częstszy niż by się wydawało, bo notorycznie brany za dziurawiec zwyczajny. Rośnie na wilgotnych i świeżych łąkach, w ziołoroślach, na skrajach lasów i zrębach, wzdłuż rowów, na przydrożach i porębach, w zaroślach nadrzecznych. W górach — w Karpatach i Sudetach — bywa pospolitszy od dziurawca zwyczajnego i sięga po piętro regla górnego. Preferuje siedliska nieco wilgotniejsze i żyźniejsze niż jego zwyczajny krewniak, który częściej wybiera suche, ubogie murawy.

Warunki

Stanowisko słoneczne lub półcieniste. Gleba świeża do wilgotnej, przeciętnie zasobna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Znosi okresowe przesuszenie gorzej niż dziurawiec zwyczajny, za to lepiej toleruje wilgoć i chłód. Mrozoodporny w całym kraju, część nadziemna zamiera na zimę, odrasta z kłącza. Nie zbierać z poboczy dróg, z brzegów pól opryskiwanych, z okolic wysypisk i z pastwisk nawożonych gnojowicą — roślina rośnie chętnie na siedliskach ruderalnych i azotolubnych, gdzie surowiec jest zanieczyszczony.

Surowiec

ziele (Hyperici herba — jako gatunek domieszkowy/zamienny wobec Hypericum perforatum), kwitnące szczyty pędów na olej (tzw. olej św. Jana)

Termin zbioru

Ziele — od końca czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy na pędzie są jednocześnie kwiaty rozwinięte i pąki, a pierwsze torebki dopiero się zawiązują. Ścinać nożem lub sekatorem górne 20–30 cm pędu (część ulistnioną i kwiatostan), pomijając zdrewniałą dolną łodygę, która jest balastem. Zbiór w dzień słoneczny, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych — wtedy zawartość olejków i hiperycyny jest najwyższa. Świeże kwitnące szczyty na olej św. Jana — wyłącznie w słoneczny dzień, przerabiać tego samego dnia, bez podsuszania.

Skład chemiczny

Naftodiantrony: hiperycyna i pseudohiperycyna (zawartość niższa i bardziej zmienna niż u Hypericum perforatum). Floroglucynole: hiperforyna i adhiperforyna — w tym gatunku obecne w mniejszych ilościach, część populacji zawiera ich śladowo. Flawonoidy: hiperozyd, rutyna, kwercetyna, kwercytryna, izokwercytryna, biflawonoid amentoflawon. Garbniki katechinowe (kilka do kilkunastu procent), procyjanidyny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), niewielkie ilości olejku eterycznego, ksantony, fitosterole. Barwna, czerwona zawartość gruczołków w płatkach to głównie hiperycyna.

Właściwości

• Działanie zbliżone do dziurawca zwyczajnego, ale zwykle słabsze i mniej powtarzalne: przeciwdepresyjne i uspokajające (naftodiantrony i floroglucynole), rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, żółciopędne, przeciwzapalne i ściągające dzięki garbnikom, przeciwwirusowe in vitro. Zewnętrznie — olejowy wyciąg z kwitnących szczytów działa przeciwzapalnie, ściągająco i przyspiesza gojenie ran, oparzeń, otarć i odleżyn oraz łagodzi dolegliwości nerwobólowe. Ze względu na zmienną zawartość substancji czynnych surowiec z tego gatunku traktuje się w zielarstwie jako uzupełniający, a nie równoważny farmakopealnemu zielu dziurawca zwyczajnego.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie między posiłkami. Kuracja wymaga systematyczności — efekt na nastrój i sen buduje się przez 2–4 tygodnie regularnego picia, nie po jednej szklance. Ziele stosuje się przede wszystkim w mieszankach, nie jako surowiec pojedynczy. Nalewka: ziele zalane alkoholem 40–60%, macerować 2–3 tygodnie w cieple, wstrząsając; przyjmować w małych ilościach, kroplowo, w rozcieńczeniu. Olej św. Jana: świeże kwitnące szczyty luźno wsypać do słoika, zalać olejem (oliwa lub olej słonecznikowy), wystawić na słońce na 3–6 tygodni, aż nabierze rubinowej barwy; przecedzić, przechowywać w ciemnej butelce. Stosować wyłącznie zewnętrznie, na noc — po użyciu nie wystawiać skóry na słońce.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie: przetocz łodygę między palcami — u dziurawca czterobocznego wyczujesz cztery ostre kanty, u zwyczajnego dwa płaskie żeberka i spłaszczony przekrój. Drugi test: podnieś liść pod światło — u zwyczajnego widać dziesiątki jasnych „dziurek” (zbiorniki olejkowe), u czterobocznego jest ich niewiele albo wcale. Trzeci test: rozetrzyj pąk — oba gatunki barwią palce na czerwono, więc ten test NIE rozstrzyga o gatunku, tylko potwierdza rodzaj Hypericum. Suszyć w cieniu i przewiewie, rozwieszone w niedużych, luźnych pęczkach lub rozłożone cienką warstwą, w temperaturze do 35 °C — hiperycyna rozkłada się na świetle i w wyższej temperaturze. Dobry susz zachowuje żółtą barwę kwiatów i zielony kolor liści; zbrunatniały, szary susz jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Mieszanki: z melisą i chmielem (sen, napięcie nerwowe), z rumiankiem i miętą (żołądek, drogi żółciowe), z krwawnikiem (trawienie). Typowy błąd: zbiór zdrewniałych dolnych łodyg — dają masę bez zawartości, i suszenie na słońcu, które niszczy surowiec.

Przeciwwskazania