Ficus carica
Śródziemnomorskie drzewo lub krzew, którego suszone owoce są łagodnym, śluzowo-osmotycznym środkiem przeczyszczającym i powlekającym.
Figowiec pospolity to jedna z najstarszych roślin uprawnych świata, znana w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie od tysiącleci. W zielarstwie liczy się przede wszystkim owoc — suszona figa — surowiec łagodnie przeczyszczający, powlekający i osłaniający, tradycyjny składnik ziołowych mieszanek na zaparcia i domowych syropów na kaszel. Za działanie odpowiadają śluzy, cukry o działaniu osmotycznym i błonnik, a nie żaden „silny” składnik czynny: to zioło łagodne, nadające się dla dzieci i osób starszych. Świeży sok mleczny figowca jest natomiast drażniący, żrący i fototoksyczny — z niego wywodzi się ludowe stosowanie na brodawki. W Polsce figowiec bywa uprawiany w cieplejszych rejonach i w donicach; owoce handlowe pochodzą z Turcji, Grecji, Hiszpanii i Iranu.
Krzew lub niewielkie drzewo liściaste wysokości 3–8 m (w uprawie doniczkowej 1–2 m), o rozłożystym pokroju i grubych, mięsistych, mało rozgałęzionych pędach. Kora gładka, popielatoszara, u starszych okazów lekko spękana. Liście skrętoległe, bardzo duże (10–25 cm), grube, sztywne, o charakterystycznym kształcie: dłoniasto 3–5-(7-)klapowe, o zaokrąglonych klapach i sercowatej nasadzie, brzeg falisty lub grubo karbowany, wierzch szorstko owłosiony, ciemnozielony, spód jaśniejszy i wyraźnie kutnerowaty; użyłkowanie dłoniaste, silnie wypukłe od spodu — kształt liścia figowca jest jego najpewniejszą cechą rozpoznawczą. Ogonek liściowy gruby, po ułamaniu wycieka gęsty biały sok mleczny (dotyczy wszystkich części rośliny). Kwiaty są niewidoczne z zewnątrz: setki drobnych kwiatów wyściełają wnętrze mięsistego, zamkniętego dna kwiatowego — jest to kwiatostan zwany sykonium, z małym otworkiem (ostiolum) na szczycie. To, co potocznie zwie się owocem figi, jest w istocie owocostanem: gruszkowatym lub kulistym, mięsistym sykonium średnicy 3–8 cm, zielonym, żółtym, brunatnym lub fioletowym, wypełnionym słodkim miąższem z licznymi drobnymi niełupkami (pestkami). Korzeń płytki, silnie rozrośnięty na boki, bardzo ekspansywny.
Gatunek pochodzi z zachodniej Azji i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, dziś rozpowszechniony w całej strefie śródziemnomorskiej, na Bliskim Wschodzie, w Kalifornii i Ameryce Południowej; często zdziczały na skalistych zboczach, murach, przy zabudowaniach. W Polsce nie występuje dziko; w najcieplejszych rejonach (Dolny Śląsk, Zielonogórskie, Nadodrze, osłonięte miejsca w miastach) uprawiany w gruncie przy południowych ścianach, częściej jednak w donicach. Suszone figi sprowadzane są przede wszystkim z Turcji (region Aydın — figi typu Smyrna), a także z Grecji, Hiszpanii, Włoch i Iranu.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe, osłonięte od wiatru — najlepiej pod południową ścianą. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, gliniasto-piaszczysta, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–8,0); figowiec dobrze znosi gleby wapienne i suszę, źle — zastoiska wody i przenawożenie azotem. Mrozoodporność ograniczona: część nadziemna przemarza zwykle w okolicach −10 do −15 °C, ale roślina odbija od korzeni, jeśli szyjka korzeniowa jest okryta; w polskich warunkach na zimę kopczykuje się nasadę, okrywa agrowłókniną lub przygina pędy do ziemi. Uprawa doniczkowa: zimowanie w chłodzie (2–8 °C), przy minimalnym podlewaniu, po zrzuceniu liści. Nie zbierać liści i pędów z drzew rosnących przy ruchliwych drogach.
owoc, właściwie owocostan — suszona figa (Caricae fructus); pomocniczo liść (Fici caricae folium) i sok mleczny (lateks) — ten ostatni wyłącznie zewnętrznie
Owocostany (figi) — dojrzewają od sierpnia do października (w klimacie śródziemnomorskim także pierwszy, wczesnoletni zbiór tzw. breba w czerwcu); zbierać w pełnej dojrzałości, gdy owoc mięknie, zwisa i wykazuje kroplę syropu przy ostiolum; niedojrzałe są gorzkie i pełne drażniącego lateksu. Zrywać ostrożnie, w rękawicach — sok mleczny parzy skórę. Suszyć na słońcu (w krajach pochodzenia) lub w suszarce. Liść — czerwiec–sierpień, z w pełni rozwiniętych pędów, w suchy dzień; surowiec pomocniczy, w Polsce rzadko wykorzystywany. Soku mlecznego nie pozyskuje się jako surowca handlowego — używa się go, jeśli w ogóle, świeżo z rośliny.
Owoc (suszony): cukry proste — glukoza i fruktoza (w suszu stanowią większość masy), śluzy i pektyny, błonnik pokarmowy (frakcje rozpuszczalne i nierozpuszczalne), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), polifenole i antocyjany (w odmianach ciemnych), witaminy z grupy B, składniki mineralne — potas, wapń, magnez, żelazo; enzymy proteolityczne (fycyna) głównie w owocach niedojrzałych i w lateksie. Liść: furanokumaryny — psoraleny (bergapten, psoralen), odpowiadające za fototoksyczność, kumaryny, flawonoidy (rutyna), garbniki, olejek eteryczny. Sok mleczny: fycyna (proteaza), psoraleny, kauczuk, żywice, enzymy — mieszanka silnie drażniąca.
Odwar/napar z fig na zaparcia: 2–3 suszone figi rozdrobnić, zalać szklanką wrzątku lub zimnej wody, zostawić na noc, rano wypić razem z owocami; alternatywnie gotować 5–10 minut. Działa łagodnie i może być stosowane dłużej niż środki drażniące. Zwykłe spożycie: 2–4 suszone figi dziennie jako regulacja wypróżnień — koniecznie z odpowiednią ilością płynów, inaczej błonnik zadziała odwrotnie. Syrop na kaszel: figi gotowane w mleku lub wodzie z miodem, ewentualnie z dodatkiem lukrecji i prawoślazu, pić ciepłe kilka razy dziennie. Mieszanki przeczyszczające: figi, śliwki suszone, siemię lniane i otręby — klasyczna, łagodna pasta dla osób starszych i dla kobiet w ciąży (u tych ostatnich tylko owoc, nie liść i nie lateks). Okład: rozgotowaną, ciepłą figę przykłada się na czyrak. Liścia i soku mlecznego nie zaleca się do samodzielnego stosowania: liść zawiera psoraleny, a lateks jest żrący — nakładanie go na brodawki i wystawianie skóry na słońce grozi ciężkim oparzeniem fototoksycznym.
Dobry susz figowy jest miękki, elastyczny, plastyczny w palcach, o miodowym zapachu i słodkim, nieprzypalonym smaku; biały nalot na powierzchni to wykrystalizowany cukier — to normalne i nie oznacza pleśni. Pleśń rozpoznasz po szarozielonym, puszystym meszku i stęchłym zapachu — takich fig nie wolno używać: figi są jednym z surowców najczęściej skażonych aflatoksynami i ochratoksyną A, dlatego kupować wyłącznie od pewnych dostawców, w opakowaniach z datą, i odrzucać sztuki przebarwione, twarde i pachnące zatęchle. Suszone figi często siarkuje się (dwutlenek siarki, E220) dla zachowania jasnej barwy — surowiec do celów zielarskich i dla alergików wybierać niesiarkowany (jest wtedy ciemniejszy, brązowy — to zaleta, nie wada). Przechowywać w chłodzie, szczelnie, do 12 miesięcy; w cieple figi lepią się i przyciągają owady spichrzowe (mól). Uwaga na pracę ze świeżą rośliną: przy zbiorze owoców i cięciu pędów zawsze rękawice i długie rękawy — sok mleczny w połączeniu ze słońcem daje pęcherze i długo utrzymujące się przebarwienia (fitofotodermatoza). Figowca nie należy mylić z figowcem sykomorą (Ficus sycomorus) ani z ozdobnym fikusem benjamina (Ficus benjamina) — ten ostatni nie jest jadalny; figowiec pospolity poznasz po dużym, dłoniasto klapowanym, szorstkim liściu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.