Viola reichenbachiana
Pospolity fiołek lasów liściastych o bladofioletowych kwiatach z ciemną, prostą ostrogą — gatunek bez samodzielnego znaczenia leczniczego.
Fiołek leśny to najpospolitszy fiołek polskich lasów liściastych i grądów — ten, którego bladolila kwiaty zakwitają w kwietniu, zanim drzewa rozwiną liście. W ziołolecznictwie nie ma własnego zastosowania: nie jest surowcem farmakopealnym, nie zbiera się go do naparów ani mieszanek, a jego skład chemiczny nie był badany na tyle, by przypisywać mu działanie. Nie pachnie, więc nie zastąpi fiołka wonnego; nie ma pstrych kwiatów i śluzowo-saponinowego ziela fiołka trójbarwnego, więc nie zastąpi go w recepturach skórnych. Dla zielarza jest gatunkiem do rozpoznawania i pomijania — jego rola sprowadza się do bycia rośliną wskaźnikową żyznych lasów liściastych i wczesnowiosennego pożytku dla owadów.
Bylina wysokości 5–25 cm, tworząca — w odróżnieniu od fiołka wonnego i błotnego — WZNIESIONE, ULISTNIONE PĘDY NADZIEMNE wyrastające z kłącza; liście i kwiaty osadzone są zarówno w rozetce przyziemnej, jak i na pędzie, w kątach liści łodygowych. Kłącze krótkie, ukośne, węzłowate, bez rozłogów — roślina NIE wypuszcza pełzających, nadziemnych rozłogów (kluczowe odróżnienie od fiołka wonnego). Liście długoogonkowe, o blaszce SERCOWATEJ, wyraźnie ZAOSTRZONEJ na szczycie (nie tępej!), o brzegu karbowano-piłkowanym, powierzchni nagiej lub bardzo skąpo owłosionej, jasno- do soczystozielonej; nasada głęboko sercowata. Przylistki — CECHA DIAGNOSTYCZNA: wąskolancetowate, długie (dłuższe niż połowa ogonka liściowego), zaostrzone, na brzegach z długimi, szczeciniastymi, odstającymi FRĘDZLAMI (rzęskami), zielone. Kwiaty pojedyncze, na długich szypułkach z kąta liścia, o średnicy 12–20 mm, pięciopłatkowe, grzbieciste, barwy BLADOFIOLETOWEJ do liliowej, z ciemniejszym rysunkiem żyłek u nasady dolnego płatka; płatki wąskie, nieco odstające od siebie, przez co kwiat wygląda „chudo”, nie okrągło. OSTROGA — najważniejsza cecha rozpoznawcza: DŁUGA, WĄSKA, PROSTA, walcowata, nieco zakrzywiona ku górze na końcu, wyraźnie CIEMNIEJSZA OD PŁATKÓW — ciemnofioletowa, purpurowa, niemal śliwkowa. Ta ciemna ostroga odróżnia gatunek od fiołka psiego (Viola canina), u którego ostroga jest jasna, żółtawa lub zielonkawa i grubsza. Kwiaty BEZWONNE — nie pachną. Latem roślina wytwarza dodatkowo kwiaty klejstogamiczne (zamknięte, samopylne). Owoc — trójkanciasta, naga TOREBKA pękająca trzema klapami, wyrzucająca drobne nasiona zaopatrzone w elajosom (rozsiewane przez mrówki — myrmekochoria).
W Polsce gatunek POSPOLITY w całym kraju, od niżu po regiel dolny w górach — jeden z najczęstszych fiołków polskich lasów. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych: w grądach, buczynach, łęgach, dąbrowach, w zaroślach, w cienistych parkach, na obrzeżach lasów, w wąwozach i na zboczach jarów. Typowy gatunek runa lasu liściastego, wczesnowiosenny — kwitnie, zanim drzewa rozwiną liście i zacienią dno lasu. Preferuje gleby żyzne, próchniczne i wilgotne, unika borów sosnowych, torfowisk i siedlisk skrajnie kwaśnych. Jest gatunkiem wskaźnikowym żyznych, dobrze zachowanych lasów liściastych — jego obecność mówi o zasobnym, próchnicznym siedlisku, a nie o przekształconym zrębie.
Stanowisko półcieniste do cienistego — typowy gatunek runa leśnego, źle znosi pełne słońce i przesuszenie. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do umiarkowanie wilgotnej, dobrze zaopatrzona w azot i wapń; odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Nie znosi gleb ubogich, piaszczystych, skrajnie kwaśnych ani podmokłych. Doskonale mrozoodporny w całej Polsce — zimuje jako kłącze z pąkami odnawiającymi w ściółce, chroniony przez warstwę liści. W ogrodzie rozmnaża się samoistnie z nasion (roznoszą je mrówki) i chętnie zadomawia się w cienistych, żyznych zakątkach pod drzewami. Gdzie NIE zbierać: nie ma powodu, by go zbierać w ogóle — nie jest surowcem. Gdyby ktoś jednak sięgał po kwiaty dla dekoracji, obowiązują zasady ogólne: nie zbierać z parków miejskich przy jezdniach, ze skarp przydrożnych, z lasów przy trasach szybkiego ruchu ani z terenów opryskiwanych.
Brak surowca zielarskiego — fiołek leśny NIE MA zastosowania leczniczego. Nie jest surowcem farmakopealnym ani składnikiem mieszanek. Znaczenie ma wyłącznie przyrodnicze: gatunek wskaźnikowy żyznych lasów liściastych i wczesnowiosenna roślina pożytkowa.
Zbioru NIE PROWADZI SIĘ — fiołek leśny nie jest surowcem zielarskim i nie ma dla niego terminu zbioru. Nie ścina się ziela, nie wykopuje kłącza, nie zbiera kwiatów do suszenia. Termin, który ma znaczenie, to termin OZNACZANIA gatunku w terenie: kwitnie od KWIETNIA do MAJA (w górach do czerwca), przed pełnym rozwojem liści na drzewach. Wtedy właśnie widoczne są jednocześnie cechy rozstrzygające: bladofioletowe, wąskie płatki, ciemna prosta ostroga i długie, frędzlaste przylistki. Latem rozpoznanie jest trudniejsze — kwiaty normalne zanikają, pozostają klejstogamiczne, i trzeba oznaczać po liściu i przylistkach.
Skład chemiczny fiołka leśnego jest praktycznie niezbadany — gatunek nigdy nie był przedmiotem systematycznych analiz fitochemicznych, bo nie ma znaczenia surowcowego. Z ogólnej charakterystyki rodzaju Viola można spodziewać się typowych dla niego grup związków: flawonoidów (pochodne kwercetyny i kemferolu), śluzów, kwasów fenolowych, saponin triterpenowych, cyklotydów (peptydów cyklicznych charakterystycznych dla fiołkowatych), barwników antocyjanowych w płatkach oraz niewielkich ilości pochodnych salicylowych. NIE należy przypisywać temu gatunkowi konkretnych zawartości ani stężeń — byłoby to bezpodstawne przeniesienie danych z fiołka trójbarwnego (Viola tricolor) lub wonnego (Viola odorata), które są gatunkami przebadanymi i farmakopealnymi. Dla fiołka leśnego nie istnieją wiarygodne dane ilościowe i nie ma podstaw do podawania jakichkolwiek liczb.
NIE STOSUJE SIĘ. Fiołek leśny nie ma zastosowania leczniczego i nie podaje się dla niego proporcji naparu, odwaru ani nalewki, czasu parzenia, dawkowania ani częstotliwości stosowania — takie dane trzeba by zmyślić, a fałszywa receptura jest gorsza niż jej brak. Gatunek nie występuje w preparatach aptecznych ani w mieszankach handlowych. Jeżeli w ofercie zbieracza albo w mieszance pojawia się „fiołek leśny” jako surowiec leczniczy, to albo pomyłka w oznaczeniu (najczęściej chodzi o fiołka trójbarwnego lub polnego), albo naciąganie. Kwiaty fiołka leśnego są nietrujące i formalnie jadalne — bywają używane jako dekoracja deserów i sałatek, kandyzowane lub dodawane do syropów; ma to jednak charakter wyłącznie kulinarno-dekoracyjny, bez jakiegokolwiek działania leczniczego, a do tego celu znacznie lepiej nadaje się uprawiany fiołek wonny (pachnie) lub bratek ogrodowy (barwny i dostępny). Zbieranie kwiatów w lesie dla dekoracji jest mało sensowne: kwitną krótko, więdną w kilka godzin i nie mają aromatu.
Cała wartość tego gatunku dla zielarza polega na umiejętności odróżnienia go od fiołków, które faktycznie mają zastosowanie. Klucz polowy: (1) FIOŁEK WONNY (Viola odorata) — INTENSYWNIE PACHNIE (test rozstrzygający: powąchaj kwiat), tworzy długie, PEŁZAJĄCE NADZIEMNE ROZŁOGI zakorzeniające się w węzłach, jest bezłodygowy, ma liście owłosione i ciemnofioletowe, okrągławe płatki. Fiołek leśny jest BEZWONNY, nie ma rozłogów i tworzy ulistnione pędy nadziemne. (2) FIOŁEK TRÓJBARWNY (Viola tricolor) i POLNY (Viola arvensis) — mają rozgałęzioną, ulistnioną łodygę, PIERZASTODZIELNE przylistki (podobne do drobnych, powcinanych listków) i kwiaty w kilku barwach naraz; fiołek leśny ma przylistki wąskolancetowate, frędzlaste, ale NIE pierzastodzielne, i kwiaty jednobarwne. (3) FIOŁEK PSI (Viola canina) — najczęstsza pomyłka; różni się JASNĄ, żółtawozieloną, grubszą ostrogą (u leśnego ostroga jest ciemnofioletowa, wąska i prosta), liśćmi o nasadzie mniej sercowatej, i rośnie na murawach, suchych łąkach i wrzosowiskach, nie w cienistym lesie liściastym. (4) FIOŁEK BŁOTNY (Viola palustris) — bezłodygowy, o NERKOWATYCH, TĘPYCH liściach i krótkiej, tępej, bladej ostrodze; rośnie na torfowiskach. Cecha rozstrzygająca dla fiołka leśnego: SERCOWATY, ZAOSTRZONY liść + CIEMNA, DŁUGA, PROSTA ostroga + długie, frędzlaste przylistki + siedlisko cienistego lasu liściastego + brak zapachu. Typowy błąd zbieracza: dorzucanie fiołka leśnego do zbioru ziela fiołka trójbarwnego „bo to też fiołek”. Domieszka gatunku niebadanego rozcieńcza surowiec i obniża jego wartość — i jest po prostu fałszowaniem zbioru. Nie suszy się go i nie przechowuje.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.