Alpinia officinarum
Chińska roślina imbirowata o ostro-korzennym kłączu, klasyczny surowiec rozgrzewający, wiatropędny i pobudzający trawienie.
Galangal, po polsku galgant, to jeden ze starszych importowanych surowców europejskiego zielarstwa — sprowadzany do Europy już we wczesnym średniowieczu, ceniony przez Hildegardę z Bingen jako lek na „zimny żołądek” i osłabienie serca. Botanicznie to bylina z rodziny imbirowatych, blisko spokrewniona z imbirem, pochodząca z południowych Chin. Surowcem jest kłącze — ostre, palące, korzenno-piżmowe, o działaniu wybitnie rozgrzewającym i pobudzającym wydzielanie soków trawiennych. W medycynie chińskiej (gao liang jiang) stosuje się je na zimne bóle żołądka, wymioty i biegunkę. Nie mylić z galangalem większym (Alpinia galanga), używanym w kuchni tajskiej — to inny gatunek o łagodniejszym smaku.
Bylina kłączowa wysokości 1–2 m, tworząca gęste kępy trzcinowatych pędów. Pęd rzekomy zbudowany z pochew liściowych, prosty, cienki, nierozgałęziony. Liście dwurzędowe, siedzące, wąskolancetowate do równowąskich, długości 20–30 cm i szerokości zaledwie 1,5–2,5 cm, długo zaostrzone, całobrzegie, z wyraźnym, jasnym nerwem głównym i równoległym, pierzastym użyłkowaniem bocznym; blaszka ciemnozielona, naga, u nasady z błoniastym języczkiem — wąskość liścia odróżnia A. officinarum od szerokolistnego galangalu większego. Kwiatostan szczytowy, krótkie, wzniesione grono długości do 10 cm. Kwiat grzbieczysty, typowy dla imbirowatych: biały, z wyraźną, dużą warżką pokrytą siecią czerwonych i różowych żyłek, jednym płodnym pręcikiem — cecha diagnostyczna rodziny. Owoc to kulista, mięsista, czerwono-pomarańczowa torebka średnicy ok. 1 cm z kilkoma nasionami. Organ podziemny: rozgałęzione, walcowate, poziomo pełzające kłącze średnicy 1–2 cm, z zewnątrz ciemnoczerwonobrunatne, wyraźnie pierścieniowato prążkowane jasnymi bliznami po pochwach liściowych (charakterystyczne „obrączki”), w przełamaniu jasnobrunatne, włókniste, o silnym korzenno-kamforowym zapachu i palącym smaku; kłącze galgantu mniejszego jest cieńsze, twardsze i znacznie ostrzejsze niż kłącze imbiru.
Gatunek rodzimy dla południowych Chin (Guangdong, Hainan, Guangxi), gdzie rośnie w wilgotnych, ciepłych rejonach podzwrotnikowych, na zboczach i obrzeżach lasów. Uprawiany w Chinach, na Hajnanie, w Tajlandii, Wietnamie i Indiach. W Polsce nie występuje i nie zimuje — możliwa wyłącznie uprawa szklarniowa lub doniczkowa w ciepłym pomieszczeniu. Surowiec sprowadzany jest z Chin i Azji Południowo-Wschodniej, w postaci suszonych, ciętych plastrów kłącza lub proszku.
Stanowisko półcieniste do jasnego, bez ostrego słońca operacyjnego; roślina wymaga wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 60%). Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym (pH 5,5–6,5). Temperatura minimalna to około 15 °C — roślina nie znosi żadnego mrozu i jest w polskim klimacie całkowicie nieodporna; uprawa wyłącznie w szklarni lub w ogrzewanym pomieszczeniu, zimą przy ograniczonym podlewaniu, ale bez przesuszania kłącza. W uprawie doniczkowej wymaga głębokiego, szerokiego pojemnika (kłącze rośnie poziomo) i regularnego zasilania. Nie zbierać kłączy z roślin ozdobnych z importu (traktowanych fungicydami i retardantami).
kłącze (Galangae rhizoma, Rhizoma Alpiniae officinarum)
Kłącze — wykopuje się jesienią (koniec września–listopad) z roślin 4–6-letnich, po zakończeniu wegetacji, gdy zawartość olejku eterycznego i diarylheptanoidów jest najwyższa; kłącza młodsze są ubogie i mało ostre. Po wykopaniu oczyszcza się je z ziemi i korzeni przybyszowych, kroi w plastry o grubości kilku milimetrów (nie obiera się skórki — jest ona bogata w olejek) i suszy. W klimacie plantacyjnym zbiór prowadzi się w porze suchej. Liści, kwiatów ani owoców nie pozyskuje się jako surowca leczniczego.
Olejek eteryczny (kilka procent kłącza): 1,8-cyneol (eukaliptol), α-pinen, kadinen, metylocynamonian, eugenol — nadaje zapach korzenno-kamforowy. Diarylheptanoidy — grupa związków blisko spokrewnionych z gingerolami imbiru, odpowiadająca za ostrość i za działanie przeciwzapalne. Flawonoidy — przede wszystkim galangina (marker gatunku), kemferol, kemferyd, alpinina, izoalpinina, kwercetyna. Ponadto garbniki, żywice, fitosterole, skrobia. Zawartość olejku i galanginy w surowcu waha się zależnie od wieku kłącza i pochodzenia; nie należy przyjmować deklarowanych procentów z etykiet bez atestu.
Napar/odwar: 0,5–1 łyżeczki rozdrobnionego kłącza na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem (lub gotować krótko), pić ciepłe 2–3 razy dziennie, na 15–30 minut przed jedzeniem (na apetyt i trawienie) albo po posiłku (na wzdęcia). Smak jest palący — można łagodzić miodem lub łączyć z miętą i rumiankiem. Nalewka: kłącze zalane alkoholem 40–60%, maceracja 2–3 tygodnie, przyjmować niewielkie ilości (kilkadziesiąt kropli) na wodzie po ciężkim posiłku; galgant jest klasycznym składnikiem gorzkich nalewek żołądkowych i likierów ziołowych. Proszek: szczypta dodawana do potraw jako przyprawa rozgrzewająca, w kuchni zamiennie z imbirem, choć ostrzejszy. Żucie kawałka kłącza: tradycyjny sposób na chrypkę i nieświeży oddech. Kuracje krótkie, kilkudniowe do kilkutygodniowych; surowiec ostry, nie nadaje się do przewlekłego picia w dużych ilościach.
Kłącze suszyć pokrojone w plastry, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C — wyższa ulatnia olejek i surowiec traci ostry, korzenny zapach. Dobry surowiec jest twardy, zbity, trudno się kruszy, ma ciemnoczerwonobrunatną skórkę z wyraźnymi jasnymi obrączkami, w przełamaniu jest jasny i włóknisty, a po roztarciu wydaje silny zapach korzenno-kamforowy i pali w język; susz miękki, bezwonny lub o smaku jedynie gorzkim jest stary i bezużyteczny. Mielić dopiero bezpośrednio przed użyciem — proszek szybko traci olejek. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 2 lat w kawałkach i do kilku miesięcy w proszku. Najczęstsza pomyłka handlowa: galangal większy (Alpinia galanga) — kłącze grubsze, jaśniejsze, kremowo-różowawe, o smaku łagodniejszym, cytrusowo-sosnowym, sprzedawane w sklepach azjatyckich jako przyprawa do curry; do celów zielarskich trzeba kupować galangal mniejszy (A. officinarum), ciemniejszy i wyraźnie palący. Bywa też mylony z imbirem (kłącze imbiru jest jaśniejsze, mięsiste, soczyste i mniej włókniste) oraz z kurkumą (żywo pomarańczowa w przełamaniu). Dobrze łączy się z imbirem i cynamonem (mieszanki rozgrzewające), z miętą i kminkiem (wzdęcia), z goryczką i piołunem (gorzkie nalewki żołądkowe).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.