Glicynia chińska

Opis

Glicynia chińska to jedno z najefektowniejszych pnączy uprawianych w Polsce — zdrewniałe, długowieczne, obsypane w maju setkami zwisających, pachnących gron kwiatowych. Jest jednak rośliną wybitnie ozdobną, a nie zielarską: wszystkie jej części, a zwłaszcza nasiona i strąki, zawierają toksyczną lektynę (wisterynę) i glikozyd wisterynę, które wywołują ostre zatrucia pokarmowe. Zjedzenie kilku nasion — które wyglądem przypominają fasolę i dlatego są niebezpieczne dla dzieci — powoduje gwałtowne wymioty, biegunkę i odwodnienie. W polskim ziołolecznictwie glicynia nie ma i nie powinna mieć żadnego zastosowania; opisujemy ją tu wyłącznie po to, by zielarz umiał ją rozpoznać, znał jej toksyczność i wiedział, jak postępować przy podejrzeniu zatrucia.

Wygląd

Zdrewniałe pnącze wijące się (liana) o długości 10–20 m (na wysokich podporach do 25 m), o pniu z czasem grubym jak ramię, silnie skręconym. Pędy owijają się wokół podpory ZGODNIE z ruchem wskazówek zegara patrząc z góry — czyli w lewo (przeciwnie niż u glicynii kwiecistej, Wisteria floribunda, która wije się w prawo); to najpewniejsza cecha odróżniająca oba gatunki. Liście skrętoległe, nieparzystopierzaste, długości 20–30 cm, złożone z 7–13 (najczęściej 11) listków jajowatolancetowatych, zaostrzonych, całobrzegich, o falistym brzegu; młode listki srebrzyście owłosione, później niemal nagie, o pierzastym użyłkowaniu. Kwiatostan to zwisające grono długości 20–30 cm (krótsze niż u W. floribunda, gdzie sięga 30–60 cm i więcej); kwiaty motylkowe, jasnofioletowe do liliowych (rzadko białe), pachnące, otwierają się niemal jednocześnie na całej długości grona, przed rozwojem liści lub równocześnie z nimi. Owoc to płaski, aksamitnie owłosiony, szarobrunatny strąk długości 10–15 cm, przewężony między nasionami, długo utrzymujący się na pnączu i pękający z trzaskiem; nasiona duże, płaskie, okrągławe, brunatne, przypominające fasolę lub bób — TRUJĄCE. Korzenie mięsiste, głęboko sięgające, z brodawkami korzeniowymi (roślina motylkowa wiążąca azot).

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, pochodzący z Chin (prowincje wschodnie i środkowe), w Polsce nie występuje dziko. Uprawiany w całym kraju jako roślina ozdobna, najlepiej w cieplejszych rejonach — na Dolnym Śląsku, w Wielkopolsce, na Nizinie Śląskiej, w zachodniej i południowej Polsce, w ogrodach przydomowych, na pergolach, altanach, przy ścianach domów, na balustradach, w parkach i arboretach. W Polsce nie dziczeje i nie tworzy populacji naturalnych; materiał roślinny pochodzi wyłącznie ze szkółek. W Ameryce Północnej gatunek uznano za inwazyjny — u nas nasze zimy skutecznie ograniczają jego ekspansję.

Warunki

Stanowisko ciepłe, słoneczne i osłonięte od zimnych wiatrów — najlepiej pod południową lub południowo-zachodnią ścianą budynku; w cieniu praktycznie nie kwitnie. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, ale nigdy podmokła; odczyn lekko kwaśny do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0); nie znosi gleb silnie wapiennych, na których dostaje chlorozy. Mrozoodporność umiarkowana (strefy 5b–9): pędy wytrzymują ok. -25 °C, ale pąki kwiatowe przemarzają w ostre, bezśnieżne zimy i wtedy roślina nie kwitnie — dlatego w północno-wschodniej Polsce uprawa bywa zawodna. Wymaga mocnej, trwałej konstrukcji (metal, gruby drewniany pergolus) — dojrzałe pnącze potrafi rozsadzić rynny i słabe rusztowanie. Cięcie dwa razy w roku (letnie skracanie przyrostów w lipcu i zimowe w lutym) jest warunkiem obfitego kwitnienia. Nie zbierać z niej niczego do celów spożywczych ani zielarskich — także z własnego ogrodu.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Roślina TRUJĄCA — nie jest surowcem leczniczym, nie posiada monografii farmakopealnej i nie występuje w obrocie zielarskim. Żadna jej część (kwiat, liść, kora, nasiona, strąki, korzeń) nie nadaje się do stosowania wewnętrznego ani zewnętrznego.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru na cele zielarskie ani spożywcze. Roślina kwitnie w maju (czasem z powtórnym, słabszym kwitnieniem w lipcu–sierpniu), strąki dojrzewają od września do października i utrzymują się na pnączu przez zimę. Właśnie zimą, gdy strąki pękają i wysypują duże, fasolowate nasiona, ryzyko zatrucia dzieci i zwierząt domowych jest największe — dlatego w ogrodzie z małymi dziećmi zaleca się usuwanie strąków po przekwitnięciu, zanim dojrzeją. Materiał do rozmnażania (sadzonki, odkłady) pobiera się latem, ale to zabieg ogrodniczy, nie zielarski.

Skład chemiczny

Wszystkie części rośliny zawierają substancje toksyczne. Najlepiej opisane to lektyna zwana wisteryną — toksalbumina o działaniu podobnym do rycyny, choć znacznie słabszym — oraz glikozyd wisterynowy; obie kumulują się przede wszystkim w nasionach, strąkach i korze. Ponadto roślina zawiera saponiny, garbniki, flawonoidy (m.in. glikozydy izoflawonowe typowe dla motylkowatych) oraz kwasy fenolowe. Nasiona zawierają też związki drażniące przewód pokarmowy. Dokładne zawartości ilościowe toksyn są zmienne i nie ma wiarygodnych, powtarzalnych danych procentowych — kluczowa informacja praktyczna brzmi: dawka toksyczna jest niska, a nasiona są najbardziej niebezpieczną częścią rośliny.

Właściwości

• Roślina nie ma właściwości leczniczych uznawanych w ziołolecznictwie i nie należy jej takich przypisywać. Jej znaczenie jest wyłącznie ozdobne i pszczelarskie — obficie kwitnąca glicynia jest w maju cennym pożytkiem nektarowym i pyłkowym. Dominującą cechą farmakologiczną rośliny jest jej TOKSYCZNOŚĆ: lektyna i glikozyd wywołują ostre zapalenie błony śluzowej żołądka i jelit. Objawy zatrucia pojawiają się zwykle w ciągu 20 minut do 2 godzin od zjedzenia i obejmują nudności, gwałtowne, powtarzające się wymioty, kolkowe bóle brzucha, biegunkę (czasem krwistą), ślinotok, zawroty głowy, osłabienie i — u dzieci — szybkie odwodnienie ze spadkiem ciśnienia. Zatrucia dorosłych zwykle kończą się wyzdrowieniem po leczeniu objawowym, ale u małych dzieci i zwierząt domowych bywają ciężkie. Zjedzenie nawet 1–2 nasion przez dziecko wymaga natychmiastowego kontaktu z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Zastosowanie

NIE STOSOWAĆ — glicynia chińska nie nadaje się do jakiegokolwiek zastosowania leczniczego i nie wolno przygotowywać z niej naparów, odwarów, nalewek, syropów ani maceratów. Nie istnieje bezpieczna dawka i nie ma preparatu aptecznego zawierającego ten gatunek. Kwiatów glicynii nie należy również jeść ani dodawać do potraw — mimo że w internecie krążą przepisy na „tempurę z kwiatów wisterii”, wszystkie części rośliny zawierają toksyny, a doniesienia o zatruciach po spożyciu kwiatów są dobrze udokumentowane. Praktyczne postępowanie zielarza sprowadza się do profilaktyki: rozpoznać roślinę, oznakować ją w ogrodzie, usuwać strąki przed dojrzeniem, jeśli w domu są dzieci lub psy, i pouczyć domowników, że nasiona wyglądające jak fasola są trujące. Przy podejrzeniu zjedzenia jakiejkolwiek części rośliny — nie wywoływać wymiotów na własną rękę, podać wodę do picia małymi łykami, zabezpieczyć próbkę rośliny i niezwłocznie skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym lub wezwać pomoc (112).

Uwagi dla zielarza

Wiedza praktyczna dotyczy tu rozpoznawania i bezpieczeństwa, nie warsztatu. Glicynię chińską odróżnia się od kwiecistej (Wisteria floribunda) po trzech cechach: kierunku owijania pędu (chińska wije się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara patrząc z góry, kwiecista zgodnie), długości grona (chińska 20–30 cm, kwiecista 30–60 cm i dłuższe) oraz sposobie kwitnienia (u chińskiej całe grono rozkwita niemal jednocześnie, u kwiecistej stopniowo od nasady ku wierzchołkowi). Glicynię łatwo pomylić z innymi trującymi motylkowatymi o zwisających żółtych lub fioletowych kwiatostanach — szczególnie ze złotokapem (Laburnum anagyroides, „złoty deszcz”), który również ma nasiona podobne do fasoli i jest jeszcze groźniejszy (cytyzyna, ryzyko zatrzymania oddechu). Obie rośliny są sadzone w tych samych ogrodach, obie mają strąki, obie są trujące — i obie bywają mylone z jadalnymi roślinami strączkowymi przez dzieci. To najważniejsza rzecz do zapamiętania. Nasion glicynii nie wolno przechowywać w kuchni ani w naczyniach na nasiona jadalne. Rękawice przy cięciu — sok z pędów podrażnia skórę u osób wrażliwych.

Przeciwwskazania