Lycium barbarum
Krzew psiankowaty o czerwonych, słodkawych owocach — w medycynie chińskiej surowiec tonizujący, wspierający wzrok i wątrobę, w Polsce zdziczały na miedzach i skarpach.
Kolcowój pospolity to krzew z rodziny psiankowatych, pochodzący z Azji, w Chinach uprawiany od stuleci dla owoców zwanych gou qi zi. Na Zachód trafił jako „superfood goji” i został obudowany marketingiem, który nie ma wiele wspólnego z tradycyjnym zastosowaniem: w medycynie chińskiej to spokojny surowiec tonizujący, „odżywiający krew i esencję wątroby i nerek”, tradycyjnie stosowany przy osłabieniu wzroku, zmęczeniu i wyczerpaniu, a nie cudowny lek. Za działanie odpowiadają głównie polisacharydy (LBP) i karotenoidy, w tym zeaksantyna. Ciekawostka polska: kolcowój został u nas sprowadzony w XIX wieku do umacniania skarp i zdziczał — rośnie na miedzach, nasypach i przy drogach w całym kraju, choć nasze owoce są drobniejsze i mniej słodkie niż uprawne chińskie.
Krzew wysokości 1–3 m o luźnym, rozłożystym pokroju i długich, cienkich, łukowato przewisających, często pokładających się pędach; gałązki jasnoszare do żółtoszarych, cierniste — kolce krótkie, twarde, umieszczone w kątach liści (stąd nazwa rodzajowa). Liście skrętoległe lub pęczkowate na skróconych pędach, siedzące lub krótkoogonkowe, lancetowate do jajowato-lancetowatych, długości 2–7 cm, całobrzegie, szarozielone, lekko mięsiste, nagie, o nerwie głównym wyraźnym i słabym użyłkowaniu bocznym. Kwiaty pojedyncze lub po 2–5 w kątach liści, na cienkich szypułkach; korona lejkowato-dzwonkowata, pięciodzielna, o średnicy ok. 1 cm, barwy fioletowej, liliowej lub purpurowej, z jaśniejszym gardłem i wystającymi pręcikami — typowa budowa psiankowatych. Owoc to podłużnie jajowata, elipsoidalna jagoda długości 1–2 cm, żywo pomarańczowoczerwona do szkarłatnej, o cienkiej, błyszczącej skórce i słodkawo-lekko gorzkim, „pomidorowo-żurawinowym” miąższu, z licznymi drobnymi, żółtawymi nasionami; kształt wydłużony, a nie kulisty, odróżnia goji od trujących jagód psianki i pokrzyku. Korzeń długi, głęboki, silnie rozpełzający się na boki, wypuszczający liczne odrosty korzeniowe (roślina jest bardzo ekspansywna).
Gatunek pochodzi z Azji (Chiny, Mongolia, Tybet); największe uprawy handlowe znajdują się w chińskim regionie Ningxia oraz w Xinjiang i Gansu. W Europie od dawna zadomowiony: w Polsce kolcowój (najczęściej mieszający się z bardzo podobnym Lycium chinense) występuje jako gatunek zdziczały, obcy — rośnie na nasypach kolejowych, skarpach, miedzach, przydrożach, murach, przy zabudowaniach i na nieużytkach, zwłaszcza w cieplejszych rejonach nizinnych. Owoce handlowe („jagody goji”) sprowadzane są niemal wyłącznie z Chin, w postaci suszonych jagód lub soku.
Stanowisko pełne słońce — w cieniu roślina nie owocuje. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, nawet uboga, piaszczysto-gliniasta, dobrze zdrenowana; kolcowój znosi gleby suche, kamieniste, zasolone i wapienne, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0) — nie znosi natomiast gleb kwaśnych i podmokłych. W Polsce w pełni mrozoodporny (do −25 °C i niżej, strefy 5–6). Roślina bardzo ekspansywna: rozrasta się odrostami korzeniowymi i potrafi opanować spory teren — sadzić z rozwagą, najlepiej z ograniczeniem korzeni. Nie zbierać owoców z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach, na nasypach kolejowych i przy torach — to typowe siedliska kolcowoju w Polsce, a jednocześnie miejsca skażone metalami ciężkimi i herbicydami.
owoc — jagoda (Lycii fructus, Fructus Lycii); pomocniczo kora korzenia (Lycii cortex, di gu pi) i liść — te dwa surowce mają zupełnie inne działanie niż owoc
Owoc — od sierpnia do października (w Chinach zbiory od czerwca do września, kilkakrotnie w sezonie); zbierać jagody w pełni dojrzałe, żywo czerwone, miękkie, gdy łatwo odchodzą od szypułki. Zbiór ostrożnie — owoc jest delikatny, a zgnieciony ciemnieje; w Chinach strząsa się je na płachty, nie zrywa palcami. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Suszyć bezzwłocznie, najlepiej po krótkim blanszowaniu (przyspiesza suszenie i zachowuje barwę). Kora korzenia (di gu pi) — wykopywana wiosną lub jesienią, kora oddzielana od drewna i suszona; to surowiec odrębny, przeciwgorączkowy, w europejskim zielarstwie nieużywany. Liść — latem, surowiec marginalny.
Owoc: polisacharydy LBP (Lycium barbarum polysaccharides) — uznawane za główną frakcję czynną, o działaniu immunomodulującym; karotenoidy — przede wszystkim dipalmitynian zeaksantyny (jedno z najbogatszych źródeł zeaksantyny w pożywieniu), a także beta-karoten i luteina; betaina; witamina C, witaminy z grupy B; flawonoidy i kwasy fenolowe; aminokwasy, w tym egzogenne; sole mineralne — żelazo, cynk, selen, potas; nienasycone kwasy tłuszczowe w nasionach. Rozpowszechniane w reklamach liczby o „setki razy większej” zawartości witaminy C niż w pomarańczy dotyczą owoców innego gatunku (rokitnika, camu-camu) lub są zwyczajnie zmyślone — goji jest dobrym, ale nie wyjątkowym źródłem witaminy C. Kora korzenia zawiera inne związki (m.in. kukoaminy, alkaloidy) i ma odmienne działanie — nie zastępuje owocu.
Owoc spożywa się przede wszystkim jako surowiec spożywczy: garść suszonych jagód (kilkanaście do kilkudziesięciu sztuk, orientacyjnie 10–20 g) dziennie, do żucia na sucho, po namoczeniu, do owsianki, jogurtu lub kompotu. Napar: łyżka suszonych jagód na szklankę gorącej (nie wrzącej) wody, zaparzać 10 minut, wypić razem z owocami; wrzątek niszczy część witaminy C. W chińskich odwarach ziołowych goji dodaje się na końcu gotowania. Nalewka i wino: jagody macerowane w alkoholu 40% przez 3–4 tygodnie — tradycyjna forma tonizująca. Kuracje prowadzi się cyklicznie, kilkutygodniowo, z przerwami; owoc działa łagodnie i powoli, efektów nie należy oczekiwać po kilku dniach. Nie zwiększać dawek „na siłę” — duże ilości działają przeczyszczająco i mogą nasilać interakcje z lekami (patrz przeciwwskazania). Kory korzenia i liści nie stosuje się w domowym zielarstwie.
Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie; owoce przed suszeniem można krótko sparzyć, co przyspiesza odparowanie i zachowuje barwę. Dobry susz jest miękki, elastyczny, sprężysty w palcach, żywo pomarańczowoczerwony, o słodkawym, lekko ziemistym smaku; jagody twarde jak kamień, ciemnobrunatne, sklejone w bryły lub o kwaśno-stęchłym zapachu są stare albo źle przechowywane. Przechowywać szczelnie, w chłodzie i ciemności, do 12 miesięcy — susz łatwo chłonie wilgoć i pleśnieje. Największy problem tego surowca to jakość importu: chińskie goji bywa skażone pozostałościami pestycydów (wielokrotnie wykrywano przekroczenia w partiach z Chin) i siarkowane dla utrzymania barwy — kupować wyłącznie z certyfikatem i badaniem pozostałości, najlepiej z upraw ekologicznych. Jaskrawoczerwone, jednolicie zabarwione, „za ładne” jagody powinny wzbudzać podejrzenia. Uwaga na oznaczenie botaniczne: w handlu miesza się Lycium barbarum i Lycium chinense (owoce mniejsze, bardziej gorzkie) — oba są jadalne, ale nie identyczne. Krytyczna sprawa przy zbiorze w Polsce: kolcowoju nie wolno mylić z pokrzykiem wilczą jagodą (Atropa belladonna — jagody czarne, kuliste, błyszczące, na dzwonkowatym, brunatnofioletowym kwiecie, roślina śmiertelnie trująca) ani z psianką słodkogórz (Solanum dulcamara — jagody czerwone, ale kuliste do jajowatych, na pnączu, trujące). Goji poznasz po ciernistych, przewisających pędach, wąskich szarozielonych liściach i wydłużonych, matowo-szkarłatnych jagodach. Nie zbierać z nasypów kolejowych — to ulubione siedlisko kolcowoju i teren opryskiwany herbicydami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.