Gorczyca polna

Opis

Ognicha, czyli gorczyca polna, to jeden z najpospolitszych chwastów segetalnych w Polsce — masowo zażółca wiosną pola zbóż i okopowych. Botanicznie i chemicznie jest bliska gorczycom uprawnym: zawiera te same glukozynolany, w tym sinigrynę, i po zwilżeniu rozgnieciona wydziela ostry, kapustny zapach. Mimo to nie jest surowcem zielarskim i nie figuruje jako surowiec farmakopealny — jej nasiona są drobne, trudne do pozyskania w czystej masie, o zmiennej i nieprzewidywalnej ostrości, a ziele bywa szkodliwe dla zwierząt gospodarskich. Znaczenie ma przede wszystkim jako roślina, którą trzeba umieć odróżnić od gorczyc uprawnych i od rzodkwi świrzepy, oraz jako wczesnowiosenne warzywo głodowe i roślina miododajna. W tym opisie nie przypisujemy jej właściwości leczniczych, których nie ma.

Wygląd

Roślina jednoroczna, jara, wysokości 30–80 cm, o pokroju wzniesionym, rozgałęzionym. Cała roślina, a zwłaszcza dolna część łodygi, pokryta sztywnymi, odstającymi szczecinkami. Liście dolne ogonkowe, lirowato pierzastodzielne, o dużej łatce szczytowej i 1–2 parach małych łatek bocznych, brzeg grubo i nierówno ząbkowany; liście górne — cecha diagnostyczna: siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, jajowato-lancetowate, NIEPODZIELONE, tylko ząbkowane, szorstko owłosione i nieobejmujące łodygi nasadą (co odróżnia ognichę od kapust, których liście górne obejmują łodygę uszkami). Kwiatostan to grono wydłużające się podczas kwitnienia. Kwiaty czterokrotne, siarkowożółte, średnicy 12–17 mm; cecha diagnostyczna: działki kielicha odstają poziomo, niemal pod kątem prostym do korony. Owoc — cecha diagnostyczna: łuszczyna wzniesiona lub odstająca, obła, wyraźnie paciorkowato przewężona nad nasionami, długości 25–45 mm, naga lub szczeciniasta, zakończona krótkim, prostym, stożkowatym dzióbkiem długości około jednej trzeciej łuszczyny, zwykle bez nasion; łuszczyna pęka wzdłuż dwiema klapami (nie rozpada się na człony, jak u rzodkwi świrzepy). Nasiona kuliste, średnicy około 1–1,8 mm, ciemnobrunatne do czarniawych, drobno siateczkowane. Korzeń palowy, cienki, rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Archeofit, w Polsce pospolity w całym kraju od nizin po pogórze. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza w zbożach jarych, okopowych i rzepaku), ugorach, ścierniskach, przydrożach, nasypach, w ogrodach, na przychaciach i wysypiskach. Wskaźnik gleb zasobnych i zwięzłych, bogatych w wapń i azot. Nasiona zachowują zdolność kiełkowania w glebie przez wiele lat, dlatego roślina uporczywie wraca na te same pola.

Warunki

Roślina nie jest uprawiana — jest chwastem. Rośnie na stanowiskach pełnosłonecznych, na glebach żyznych, zwięzłych, gliniastych i lessowych, zasobnych w azot i wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,0–7,5); na glebach kwaśnych i piaszczystych ustępuje. Wilgotność umiarkowana. Roślina jara, siewki znoszą lekkie przymrozki. Jeśli ktoś zbiera młode ziele do sałatki: nie zbierać z pól uprawnych (niemal zawsze opryskiwanych herbicydami — ognicha jest głównym celem takich zabiegów), z poboczy dróg, nasypów kolejowych, terenów przemysłowych i przychaci. Kapustowate silnie kumulują azotany, siarkę i metale ciężkie.

Surowiec

brak surowca zielarskiego o uznanym zastosowaniu leczniczym — gatunek nie jest surowcem farmakopealnym. Historycznie i doraźnie: młode ziele jako warzywo liściowe (nie lek), nasiona jako namiastka gorczycy przyprawowej o nierównej i niepewnej jakości. Roślina liczy się głównie jako chwast, pożytek pszczeli i gatunek do odróżniania od gorczyc uprawnych.

Termin zbioru

Młode ziele i liście (jako warzywo, nie surowiec leczniczy) — kwiecień–maj, z młodych rozet przed wybiciem pędu kwiatowego; później liście szybko twardnieją, gorzknieją i stają się nieprzyjemnie ostre. Kwiaty — maj–lipiec, wyłącznie jako pożytek pszczeli i element dekoracyjny. Nasiona — lipiec–sierpień, gdy łuszczyny zbrunatnieją; zbiór ma sens tylko doraźny, bo roślina osypuje się nierównomiernie, a plon jest zanieczyszczony. Zbioru na cele lecznicze się nie prowadzi.

Skład chemiczny

Nasiona: glukozynolany, przede wszystkim sinigryna (jak w gorczycy czarnej), uwalniająca pod wpływem mirozynazy ostry, lotny izotiocyjanian allilu; ponadto olej tłusty o wysokiej zawartości kwasu erukowego, śluzy, białko, sinapina. Ziele i liście: glukozynolany, witamina C, karotenoidy, sole mineralne. Skład jakościowo przypomina gorczyce uprawne, ale zawartości są zmienne i zależne od stanowiska — dlatego surowiec jest niestandaryzowalny i nie nadaje się do zastosowań leczniczych, gdzie liczy się powtarzalna moc działania.

Właściwości

• Roślina nie ma uznanego zastosowania leczniczego i nie należy przypisywać jej działania farmakologicznego na podstawie samego pokrewieństwa z gorczycami uprawnymi. Realne, dające się uczciwie opisać właściwości to: wartość odżywcza młodych liści (witamina C, karotenoidy, składniki mineralne), ostry, pobudzający apetyt smak wynikający z obecności glukozynolanów, oraz duża wartość pożytkowa dla pszczół (obfite nektarowanie w maju i czerwcu). Ludowo używano ziela jako wiosennej jarzyny oczyszczającej po zimie, a nasion jako zastępczej gorczycy do okładów rozgrzewających — obie praktyki miały charakter substytutu z konieczności, a nie świadomego wyboru terapeutycznego.

Zastosowanie

W ziołolecznictwie nie stosuje się. Kulinarnie: młode liście i pąki kwiatowe można krótko obgotować i podać jak szpinak lub dodać w niewielkiej ilości do sałatek — surowe są ostre i gorzkie, a obgotowanie w dwóch wodach usuwa część ostrości. Dorosłe ziele nie nadaje się do jedzenia. Nasion nie zaleca się jako namiastki gorczycy przyprawowej: ich moc jest nieprzewidywalna, a plon zanieczyszczony. Jeśli potrzebne jest działanie rozgrzewające lub trawienne, należy sięgnąć po gorczycę białą albo sarepską — surowce znormalizowane, o znanej ostrości. Wszelkie użycie ogniczy zebranej z pola uprawnego jest ryzykowne ze względu na pozostałości herbicydów, na które ta roślina jest wprost opryskiwana.

Uwagi dla zielarza

Praktyczna wartość tej rośliny dla zielarza sprowadza się do rozpoznawania. Ognichę odróżnia od gorczycy białej: górne liście niepodzielone i tylko ząbkowane (u białej wszystkie liście są wcinane), łuszczyna paciorkowato przewężona z krótkim, stożkowatym dzióbkiem (u białej długi, szablasty, spłaszczony dzióbek), oraz drobne ciemne nasiona (u białej duże i jasne). Od rzodkwi świrzepy (Raphanus raphanistrum), z którą myli się ją najczęściej: świrzepa ma kwiaty zwykle blade, białawe lub liliowe z ciemnym użyłkowaniem, działki kielicha wzniesione i przylegające (u ogniczy odstają poziomo), a jej strąk NIE pęka na dwie klapy, lecz rozpada się poprzecznie na jednonasienne człony — to najpewniejsza cecha rozstrzygająca. Od kapusty polnej i rzepaku: ognicha ma szorstkie, szczeciniaste, zielone liście nieobejmujące łodygi, podczas gdy rzepak i kapusty są nagie, sine, a ich górne liście obejmują łodygę uszkami. Dobre młode ziele: liście jędrne, ciemnozielone, bez plam mączniaka i śladów oprysku, z rozet o średnicy poniżej 15 cm. Suszenie ziela nie ma sensu — traci wtedy witaminę C i lotne izotiocyjaniany, a nie zyskuje żadnej wartości leczniczej. Nie mieszać z gorczycami uprawnymi w zbiorze nasion: obniża to i rozmywa ostrość surowca.

Przeciwwskazania