Goryczka trojeściowa

Opis

Goryczka trojeściowa to najokazalsza i najbardziej rozpoznawalna goryczka polskich gór — jej wysokie, łukowato wygięte pędy obsypane szafirowymi kwiatami zdobią późnym latem karpackie i sudeckie ziołorośla, polany i lasy bukowe. Nazwa gatunkowa pochodzi od podobieństwa liści do trojeści (Asclepias). Jej korzeń, podobnie jak u innych goryczek, zawiera gorzkie sekoirydoidy i był w medycynie ludowej używany zamiennie z korzeniem goryczki żółtej jako środek na apetyt i trawienie. Gatunek podlega w Polsce ochronie i nie wolno go zbierać ze stanowisk naturalnych — jego wykopanie zawsze zabija roślinę, która rośnie i dojrzewa latami. Dla zielarza jest to przede wszystkim gatunek do rozpoznania i ochrony, a nie do zbioru.

Wygląd

Bylina wysokości 30–100 cm, tworząca kępy z kilku pędów. Cecha diagnostyczna pokroju: łodygi wiotkie, nierozgałęzione, wyraźnie łukowato wygięte i zwieszające się na boki (nie sztywno wzniesione jak u innych goryczek), gęsto i równomiernie ulistnione na całej długości. Liście naprzeciwległe, siedzące, obejmujące łodygę nasadą, jajowato-lancetowate do lancetowatych, długości 3–8 cm, długo zaostrzone, całobrzegie, o charakterystycznym dla goryczek użyłkowaniu łukowato-równoległym z 3–5 wyraźnymi nerwami — podobne do liści trojeści, stąd nazwa. Kwiaty — cecha diagnostyczna: osadzone pojedynczo lub po 2–3 w kątach górnych i środkowych liści, wzdłuż całej górnej połowy pędu (a nie w gęstych okółkach jak u goryczki krzyżowej ani w szczytowym pęczku), siedzące lub bardzo krótkoszypułkowe. Korona pięciokrotna, wąskodzwonkowata, długości 35–50 mm — duża i okazała, o barwie czystej szafirowej lub ciemnoniebieskiej, wewnątrz w gardzieli z drobnymi ciemnymi kropkami i zielonkawymi smugami; łatki korony zaostrzone, rozchylone. Kielich rurkowaty, znacznie krótszy od korony. Owoc to podłużna torebka pękająca dwiema klapami, z licznymi drobnymi, oskrzydlonymi nasionami. Organ podziemny: krótkie, grube, poziome kłącze z pęczkiem mięsistych, brunatnych korzeni, żółtawych w przekroju i intensywnie gorzkich.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek górski, występujący w Karpatach (Beskidy, Tatry, Pieniny, Bieszczady) i Sudetach, od regla dolnego po piętro subalpejskie, z pojedynczymi stanowiskami na pogórzu i wyjątkowo na wyżynach. Rośnie w wilgotnych ziołoroślach, na polanach reglowych, w widnych buczynach i lasach jodłowo-bukowych, na obrzeżach potoków, w zaroślach olszy i na młakach. Preferuje podłoże wapienne lub zasobne w zasady, wilgotne i próchniczne. Na niżu praktycznie nie występuje.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego, chłodne i wilgotne — w pełnym słońcu i suchym powietrzu nizin usycha. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, stale świeża do wilgotnej, ale przepuszczalna (bez zastoiska wody, które gnije kłącze), zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5). W pełni mrozoodporna — gatunek górski, znoszący ostre zimy i długie zaleganie śniegu, ale wrażliwy na suszę powietrza i letnie upały na nizinach. Rośnie i dojrzewa powoli: do kwitnienia dochodzi po kilku latach od siewu; nasiona wymagają stratyfikacji chłodnej. Źle znosi przesadzanie. Nie zbierać nigdzie ze stanowisk naturalnych — gatunek chroniony, a wykopanie kłącza niszczy roślinę bezpowrotnie.

Surowiec

historycznie i ludowo: korzeń z kłączem (Gentianae asclepiadeae radix), używany zastępczo zamiast korzenia goryczki żółtej. Gatunek objęty w Polsce ochroną — pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych zakazane. Legalny surowiec goryczkowy to korzeń goryczki żółtej (Gentianae radix) z uprawy.

Termin zbioru

Zbiór ze stanowisk naturalnych zakazany. Z legalnej uprawy korzeń i kłącze pozyskuje się jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu kwitnienia i zaschnięciu pędów, z roślin co najmniej kilkuletnich — młode karpy są cienkie i ubogie w gorycze. Wykopywać w suchy dzień, myć szybko w bieżącej wodzie, grubsze części kroić wzdłuż, po czym suszyć powoli. Części nadziemnej (ziela, kwiatów) nie zbiera się — nie jest surowcem zielarskim, a kwiaty to jedyny sposób rozmnażania rośliny.

Skład chemiczny

Korzeń i kłącze: gorzkie sekoirydoidy — gencjopikryna (gencjopikrozyd), amarogentyna, swercjamaryna, swerozyd; ksantony (gentyzyna i pochodne, nadające korzeniowi żółte zabarwienie); cukry właściwe dla rodzaju (gencjanoza, gencjobioza); garbniki, pektyny, sole mineralne; alkaloid gencjanina powstający wtórnie podczas suszenia. Kwiaty zawierają barwniki antocyjanowe odpowiadające za szafirową barwę. Skład jakościowo odpowiada goryczce żółtej, ale zawartości goryczy są zwykle niższe i zmienne, a surowiec nigdy nie był standaryzowany farmakopealnie — to dodatkowy argument, by w praktyce sięgać po surowiec z uprawy goryczki żółtej.

Właściwości

• Gorycz czysta (amarum purum) o działaniu typowym dla całego rodzaju. Gorzki smak odruchowo pobudza wydzielanie śliny, soku żołądkowego i żółci — stąd działanie żołądkowe (stomachicum) i apetytne (amarum): poprawia trawienie, przeciwdziała atonii żołądka, uczuciu pełności po jedzeniu i wzdęciom. Wtórnie działa wzmacniająco i tonizująco, dlatego ludowo podawano nalewki goryczkowe rekonwalescentom i osobom wychudzonym, z brakiem łaknienia. W medycynie ludowej Karpat przypisywano jej też działanie przeciwgorączkowe i wzmacniające po przebytych chorobach zakaźnych — są to przekazy tradycyjne, nie zaś działanie potwierdzone badaniami. Roślina jest ponadto ważnym późnoletnim źródłem nektaru dla trzmieli w piętrze reglowym.

Zastosowanie

Surowca nie pozyskuje się i nie stosuje ze stanowisk naturalnych — gatunek jest chroniony. Zielarz potrzebujący goryczy powinien sięgnąć po legalny, standaryzowany korzeń goryczki żółtej z uprawy (Gentianae radix) albo po tysiącznik pospolity, piołun, chmiel czy arcydzięgiel. Reguły stosowania goryczy są wspólne dla całej grupy: przyjmuje się je na 15–30 minut PRZED posiłkiem, w małej ilości, i nigdy nie osładza — działanie zależy wprost od odczucia gorzkiego smaku na języku, a cukier je znosi. Klasyczne postacie: macerat na zimno z rozdrobnionego korzenia lub nalewka goryczkowa podawana w kroplach na łyżce wody. Długiego gotowania unikać — wydobywa garbniki i psuje smak, nie zwiększając wydajności goryczy. Nie przekraczać dawek: nadmiar goryczy wywołuje nudności, wymioty i bóle głowy. Nalewki goryczkowe (typu enzian) w Karpatach i Alpach robiono właśnie z korzeni goryczek, dziś wyłącznie z surowca uprawnego.

Uwagi dla zielarza

Najważniejszą umiejętnością jest rozpoznanie gatunku w terenie i pozostawienie go w spokoju. Goryczkę trojeściową rozpoznaje się bezbłędnie po pokroju: wysoka, wiotka, łukowato wygięta łodyga, gęsto ulistniona, z dużymi szafirowymi kwiatami siedzącymi POJEDYNCZO lub PO DWA w kątach liści na przestrzeni całej górnej połowy pędu. Od goryczki krzyżowej odróżnia ją: pięciokrotna (nie czterokrotna) korona, kwiaty rozmieszczone wzdłuż pędu zamiast w gęstych okółkach, znacznie większe kwiaty (35–50 mm wobec 20–25 mm) i czysto szafirowa barwa bez zielonkawego nalotu. Od goryczki wąskolistnej i goryczuszek — dużo większe rozmiary i szerokie, lancetowate liście. Suszenie korzeni goryczkowych: powoli, w temperaturze do 40–45 °C, po przekrojeniu wzdłuż. Cecha wspólna rodzaju: świeży korzeń jest jasny i stosunkowo mało gorzki, a pełną gorycz i ciemne zabarwienie rozwija dopiero w trakcie powolnego suszenia z częściową fermentacją — zbyt szybkie i zbyt gorące suszenie przerywa ten proces i daje surowiec słaby. Dobry surowiec: kawałki brunatne z zewnątrz, żółtawe w przekroju, kruche, o smaku najpierw słodkawym, potem uporczywie i długo gorzkim. Surowiec bez tej długiej goryczy jest bezwartościowy. Przechowywać szczelnie, w suchym i ciemnym miejscu — korzeń chłonie wilgoć i pleśnieje. Gorycze łączy się z surowcami aromatycznymi (kminek, koper włoski, mięta, skórka pomarańczy), które łagodzą odbiór smaku, nie znosząc działania.

Przeciwwskazania