Gorysz pagórkowy

Opis

Gorysz pagórkowy to sucholubny krewniak goryszu błotnego — rośnie tam, gdzie tamten by uschł: na piaszczystych murawach, skarpach i w prześwietlonych borach sosnowych. Jego łacińska nazwa („pietruszka górska”) i ludowe miano „pietrasznik” biorą się z korzennego, pietruszkowego zapachu całej rośliny, wyraźnie wyczuwalnego przy roztarciu liścia. Dawne zielniki zalecały korzeń i owoce jako środek moczopędny, wiatropędny i „na kamienie”, dziś surowiec ma znaczenie głównie historyczne i regionalne. Roślina jest łatwa do rozpoznania po odcinkach liści odgiętych do tyłu i w dół, ustawionych w różnych płaszczyznach — jakby liść był „potargany”.

Wygląd

Bylina o wysokości 30–100 cm. Łodyga wzniesiona, obła, delikatnie prążkowana, pełna lub słabo wypełniona rdzeniem, rozgałęziona dopiero w górnej części, naga, u nasady z resztkami włóknistych pochew. Liście 2–3-krotnie pierzastosieczne, o odcinkach jajowatych do klinowatych, karbowano-ząbkowanych, ciemnozielonych i sztywnych; cecha diagnostyczna: odcinki liścia są ODGIĘTE DO TYŁU I W DÓŁ, ustawione w różnych płaszczyznach, przez co liść wygląda na skręcony i nierówny — nie leży płasko. Ogonki liściowe rozszerzone w wąskie pochwy. Kwiatostan: baldach złożony o 10–25 promieniach, z licznymi, wąskimi, odgiętymi pokrywami i pokrywkami. Kwiaty drobne, białe lub kremowe, czasem różowo nabiegłe. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na dwie eliptyczne, spłaszczone grzbietowo niełupki z wyraźnym, jasnym, skórzastym oskrzydleniem brzeżnym, o silnym korzennym zapachu. Organ podziemny: gruby, wrzecionowaty, wielogłowy korzeń palowy, ciemnobrunatny, w górnej części pierścieniowany i pokryty resztkami włókien, o intensywnym zapachu pietruszki; łodyga i korzeń NIE zawierają białego soku mlecznego — to odróżnia gatunek od goryszu błotnego.

Gdzie rośnie

Gatunek ciepłolubny, w Polsce rozproszony na niżu i pogórzu, częstszy w pasie wyżyn i w zachodniej części kraju, na Pomorzu i w Wielkopolsce, rzadszy na wschodzie. Wbrew nazwie nie jest rośliną górską — rośnie na suchych i ciepłych stanowiskach nizinnych: w murawach napiaskowych i kserotermicznych, na skarpach, wydmach śródlądowych, przydrożach, w widnych borach sosnowych i świetlistych dąbrowach, na obrzeżach lasów i w ciepłolubnych zaroślach. Preferuje gleby piaszczyste i szkieletowe, przepuszczalne, ubogie.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, ciepłe i suche. Gleba piaszczysta, żwirowa lub piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, uboga w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5), sucha do świeżej. Roślina odporna na suszę dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu; w pełni mrozoodporna, zimuje pod postacią korzenia i pączków przy gruncie. Nie znosi gleb ciężkich, podmokłych i zacienienia. W uprawie rzadko spotykana, wysiew z nasion jesienią (wymagają chłodu). Nie zbierać z poboczy dróg (kumulacja metali ciężkich), z muraw kserotermicznych w rezerwatach i z terenów Natura 2000 — to często siedliska chronione, mimo że sam gatunek chroniony nie jest. Kopanie korzeni w murawie napiaskowej niszczy darń, która odbudowuje się latami.

Surowiec

korzeń (Peucedani oreoselini radix), owoc (fructus), rzadziej ziele; surowiec tradycyjny, bez monografii farmakopealnej i praktycznie nieobecny w handlu

Termin zbioru

Korzeń — jesienią (wrzesień–październik) po zaschnięciu części nadziemnych albo wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed ruszeniem wegetacji, z roślin kilkuletnich; kopie się głęboko, bo korzeń schodzi nisko w piasek, oczyszcza, myje i grubsze sztuki kroi wzdłuż. Owoce — sierpień–wrzesień, gdy baldachy zbrunatnieją, a niełupki dają się strząsnąć; ścinać całe baldachy w suchy dzień, dosuszyć na płachcie, potem wytrzeć i odwiać plewy. Ziele (rzadko używane) — w początkach kwitnienia, lipiec–sierpień, w dzień słoneczny po obeschnięciu rosy. Zbierać w rękawicach: sok baldaszkowatych w słońcu może podrażniać skórę.

Skład chemiczny

Kumaryny i furanokumaryny — grupa charakterystyczna dla rodzaju: m.in. peucedanina i pochodne piranokumarynowe (oroselon, oreoselon, oreoselina), imperatoryna, umbeliferon i ich glikozydy; są odpowiedzialne za działanie rozkurczowe oraz za właściwości fotouczulające. Olejek eteryczny w korzeniu i owocach (monoterpeny, seskwiterpeny) — źródło korzennego, pietruszkowego zapachu. Ponadto poliacetyleny typowe dla baldaszkowatych, garbniki, żywice, flawonoidy i sole mineralne. Zawartości procentowe nie są dobrze udokumentowane i wahają się zależnie od stanowiska i wieku rośliny — surowiec nie jest standaryzowany.

Właściwości

• Tradycyjnie: moczopędnie (diureticum) i wiatropędnie, rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych, pobudzająco na trawienie i apetyt, przeciwbakteryjnie. W dawnym lecznictwie ludowym korzeń podawano „na kamienie” i przy skąpomoczu, a owoce w mieszankach wiatropędnych. Kumaryny wykazują in vitro działanie rozkurczowe i przeciwzapalne, a niektóre furanokumaryny — fotouczulające. Współcześnie gatunek nie ma uznanego zastosowania klinicznego, a w każdym z powyższych wskazań lepiej sprawdzają się surowce standaryzowane: skrzyp, brzoza i nawłoć (moczopędnie), koper włoski, kminek i arcydzięgiel (wiatropędnie, rozkurczowo).

Zastosowanie

Surowiec historyczny — nie zalecam samodzielnej terapii i nie podaję dawek leczniczych, bo brak dla niego jakiejkolwiek standaryzacji. Dawniej przygotowywano odwar z rozdrobnionego korzenia (krótkie gotowanie pod przykryciem, następnie 15 minut naciągania) pity małymi porcjami przy wzdęciach i skąpomoczu oraz nalewkę na alkoholu 40–50%. Owoce, silnie aromatyczne, bywały rozgniatane i dodawane do mieszanek wiatropędnych oraz do przypraw. W praktyce zielarskiej gorysz pagórkowy pełni dziś rolę rośliny rozpoznawanej w terenie i ewentualnie aromatycznego dodatku, a nie leku. Do celów moczopędnych używaj skrzypu, nawłoci lub liścia brzozy; do wiatropędnych — kopru włoskiego lub kminku.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie: sucho, piasek, słońce — i baldaszkowata o liściach, których odcinki są odgięte w tył i w dół, ustawione w różnych płaszczyznach; roztarty liść pachnie pietruszką. To odróżnia gatunek od goryszu błotnego (mokradła, biały sok mleczny w łodydze) oraz od pasternaku (liście pierzaste o dużych ząbkowanych odcinkach, kwiaty ŻÓŁTE). Uwaga na ogólną zasadę: nigdy nie zbieraj baldaszkowatych bez pewnej identyfikacji rośliny kwitnącej — w tej rodzinie sąsiadują ze sobą przyprawy i trucizny. Suszenie: korzeń kroić wzdłuż i suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C — wyższa ulatnia olejek i kumaryny; owoce suszyć w cieniu, rozłożone cienką warstwą, bez podgrzewania. Dobrze wysuszony korzeń jest twardy, łamliwy, o silnym korzennym zapachu; zapach stęchły lub kwaśny oznacza surowiec zepsuty. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, oddzielnie od innych ziół — aromat przechodzi. Owoce tracą olejek w ciągu roku, korzeń zachowuje wartość ok. 2 lat. Świeży sok baldaszkowatych plus słońce = ryzyko oparzeń fototoksycznych, dlatego prace przy zbiorze i obróbce wykonuj w rękawicach.

Przeciwwskazania