Carpinus betulus
Pospolite drzewo lasów liściastych o gładkiej, muskularnie pofalowanej korze — bez znaczącego zastosowania leczniczego, cenione za drewno, żywopłoty i pyłek dla pszczół.
Grab pospolity jest jednym z filarów polskich grądów, a mimo to w zielarstwie praktycznie nie istnieje — i tak trzeba go opisać uczciwie. Nie ma monografii surowcowej, nie ma go w farmakopei ani w klasycznych mieszankach; medycyna ludowa sięgała po korę i liście jedynie doraźnie, jako po surowiec ściągający, na płukanki i okłady, gdy pod ręką nie było dębu. Realne znaczenie grabu jest inne: to drzewo o najtwardszym rodzimym drewnie, podstawa strzyżonych żywopłotów i szpalerów, ważne źródło wczesnowiosennego pyłku dla pszczół i drzewo cieniodajne kształtujące runo grądów. W wykazie ziół figuruje głównie po to, żeby zielarz wiedział, czego się po nim NIE spodziewać.
Drzewo osiągające 15–25 m wysokości, o gęstej, jajowatej lub szeroko rozłożystej koronie, często wielopniowe, przy strzyżeniu utrzymywane w formie krzewu. Pień charakterystycznie nieregularny, PODŁUŻNIE POFALOWANY I ŻEBROWANY — wygląda jak splot mięśni, w przekroju nie jest okrągły; to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Kora gładka, cienka, szara do jasnopopielatej, z ciemniejszymi smugami, NIE spękana nawet u starych drzew (odróżnia grab od dębu i buka o innej fakturze). Liście skrętoległe, dwurzędowo ustawione, jajowate do podłużnie jajowatych, długości 4–10 cm, o wierzchołku zaostrzonym, brzegu PODWÓJNIE PIŁKOWANYM i nasadzie zaokrąglonej lub lekko sercowatej; użyłkowanie pierzaste, bardzo wyraźne, z 10–15 parami równoległych, wgłębionych nerwów bocznych, które nadają liściowi harmonijkowe, „karbowane” wrażenie — to druga cecha diagnostyczna (liść buka ma brzeg falisty i mniej nerwów, liść wiązu ma nasadę wyraźnie asymetryczną). Kwiaty rozdzielnopłciowe, roślina jednopienna: kwiatostany męskie to zwisające kotki (bazie) długości 4–6 cm, żeńskie — krótsze, luźne kotki na końcach pędów, rozwijające się razem z liśćmi (kwiecień–maj). Owoc: drobny, żeberkowany orzeszek osadzony u nasady dużej, TRÓJKLAPOWEJ, liściastej podsadki (skrzydełka), z których zwisają luźne owocostany — najłatwiejsza cecha rozpoznawcza latem i jesienią. Korzeń: system sercowaty, silnie rozgałęziony, płytszy niż u dębu, z licznymi korzeniami bocznymi; grab dobrze odbija z pnia i z karpy.
Gatunek pospolity w całej niżowej i podgórskiej Polsce, sięgający w górach do ok. 600–700 m n.p.m. (w Karpatach wyżej). Jest gatunkiem współtworzącym grądy (lasy dębowo-grabowe) — najpowszechniejsze naturalne zbiorowiska leśne naszego kraju; rośnie też w łęgach, w podszycie i drugim piętrze lasów liściastych, na obrzeżach, w zadrzewieniach śródpolnych, parkach i przede wszystkim w strzyżonych żywopłotach i szpalerach, gdzie jest sadzony masowo. Toleruje cień jak mało które nasze drzewo, dlatego trwa w podszycie i czeka na lukę w okapie.
Stanowisko od słonecznego po silnie zacienione — grab jest gatunkiem wybitnie cienioznośnym, co czyni go najlepszym drzewem na żywopłot w cieniu. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, świeża do umiarkowanie wilgotnej, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–7,5); znosi gleby wapienne i zwięzłe, nie znosi trwale podmokłych i skrajnie suchych piasków. W pełni mrozoodporny w całej Polsce (strefa 4–5), odporny na przycinanie — zniesie strzyżenie kilka razy w sezonie, a suche liście utrzymuje na pędach przez zimę (marcescencja), co daje nieprzezroczysty żywopłot także zimą. Odporny na zanieczyszczenia miejskie i zasolenie umiarkowanie — dlatego sadzony przy ulicach. Nie zbierać liści ani kory z drzew przyulicznych, z parków opryskiwanych i z żywopłotów przy jezdniach (metale ciężkie, sól drogowa). Kory NIE zdziera się z żywych drzew rosnących — obrączkowanie zabija drzewo; pozyskuje się ją wyłącznie z gałęzi z cięć pielęgnacyjnych lub z wyrębu.
Brak surowca o uznanym zastosowaniu leczniczym. Ludowo używano kory (Carpini cortex) i liścia (Carpini folium) jako surowców ściągających do płukanek i okładów — bez potwierdzenia skuteczności i bez standaryzacji. W praktyce rolę tę pełni znacznie lepiej kora dębu. Grab wykorzystywany jest przede wszystkim niezielarsko: drewno opałowe i narzędziowe, żywopłoty, pyłek pszczeli.
Liść (jeśli już, to do celów ludowych — płukanki, okłady) — maj–czerwiec, młody, w pełni rozwinięty, jeszcze jasnozielony, w dzień słoneczny po obeschnięciu rosy; starsze liście są twarde, zapylone i pełne garbników niskiej jakości. Kora — wczesną wiosną (kwiecień–maj), w okresie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna, WYŁĄCZNIE z gałęzi pochodzących ze świeżego wyrębu lub z cięć żywopłotu, nigdy z pnia rosnącego drzewa. Kotki męskie — kwiecień–maj, mają znaczenie pyłkodajne (pszczoły), nie zielarskie; nie zbiera się ich. Owocostanów, drewna i korzeni nie pozyskuje się do celów zielarskich. W praktyce: najczęściej z grabu nie zbiera się nic.
Skład słabo zbadany, bo surowiec nie ma znaczenia farmaceutycznego. Kora i liście zawierają przede wszystkim garbniki (taniny) — stąd smak ściągający i ludowe zastosowanie do płukanek; ponadto flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, niewielkie ilości saponin, śluzy, woski i sole mineralne. Nasiona (orzeszki) zawierają tłuszcz i skrobię. Nie podaję zawartości procentowych, bo dla grabu nie ma wiarygodnych, powtarzalnych danych — a zmyślona liczba w opisie surowca jest gorsza od jej braku. Dla porównania: kora dębu zawiera garbników wielokrotnie więcej i to ona, a nie grab, jest surowcem ściągającym z prawdziwego zdarzenia.
Brak zastosowania leczniczego — nie stosować grabu zamiast surowców o potwierdzonym działaniu. Historycznie, ludowo: odwar z kory lub liści (garść surowca na litr wody, krótkie gotowanie i naciąganie pod przykryciem) używany był ZEWNĘTRZNIE do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów na otarcia i podrażnioną skórę; nie ma podstaw, by zalecać to dziś, skoro dostępna jest kora dębu (Quercus cortex), która w tym samym zastosowaniu jest surowcem farmakopealnym o wielokrotnie wyższej zawartości garbników. Do celów ściągających używaj więc kory dębu, kłącza pięciornika lub liścia orzecha włoskiego; do napotnych — kwiatu lipy lub bzu czarnego. Świeże, młode liście grabu są jadalne (bez smaku, lekko ściągające) i bywają dodatkiem do sałatek w kuchni dzikiej — to ciekawostka, nie terapia. Praktyczne, sprawdzone wykorzystanie grabu: drewno opałowe, wióry do wędzenia, żywopłot, pyłek dla pszczół.
Zapamiętaj pień: pofalowany, muskularny, żebrowany, z gładką szarą korą bez spękań — grab rozpoznaje się z dziesięciu metrów, zanim spojrzy się na liść. Liść: podwójnie piłkowany brzeg i 10–15 par wgłębionych, równoległych nerwów. Najczęstsza pomyłka to BUK (Fagus sylvatica): pień bukowy jest gładki, ale walcowaty i równy, kora srebrzysta, a liść ma brzeg CAŁY LUB FALISTY, orzęsiony, i tylko 6–9 par nerwów — to pomyłka bez konsekwencji zdrowotnych, ale kompromitująca zbieracza. Latem i jesienią rozstrzyga owocostan: zwisające pęki orzeszków z trójklapowymi, liściastymi skrzydełkami występują tylko u grabu. Nie mylić także z leszczyną (liść okrągławy, mocno owłosiony, szorstki) i z wiązem (nasada liścia wyraźnie niesymetryczna). Jeżeli mimo wszystko pozyskujesz korę na płukanki — bierz ją WYŁĄCZNIE z gałęzi po cięciu żywopłotu lub ze świeżego wyrębu, nigdy z pnia żywego drzewa; suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, przechowywać w suchu do 2 lat. Liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu (do 35–40 °C) — w wilgoci czernieją i pleśnieją. Grab jest silnym konkurentem w ogrodzie: gęsty, płytki system korzeniowy wysusza glebę pod żywopłotem, co utrudnia zakładanie tam rabat ziołowych — praktyczna uwaga dla projektujących zielnik.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.