Groch zwyczajny

Opis

Groch zwyczajny to jedna z najstarszych roślin uprawnych Europy i klasyczna roślina motylkowa: dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi wiąże azot atmosferyczny i użyźnia glebę, przez co jest cennym przedplonem także na zagonie ziołowym. W zielarstwie nie ma zastosowania leczniczego — nie jest surowcem farmakopealnym, nie ma monografii i nie należy przypisywać mu właściwości terapeutycznych. Jego realna wartość jest odżywcza (białko, błonnik, witaminy z grupy B, potas) i agrotechniczna. Dodatkowa uwaga historyczna: to na grochu Grzegorz Mendel wykrył prawa dziedziczenia — pozycja tej rośliny w nauce jest większa niż w medycynie.

Wygląd

Roślina jednoroczna o wysokości od 30 cm (odmiany karłowe) do ponad 200 cm (odmiany tyczne, pastewne), o pędzie cienkim, obłym, pustym w środku, sinozielonym od nalotu woskowego, słabym — wymagającym podpory. Liście złożone, parzystopierzaste, o 1–3 parach jajowatych lub eliptycznych listków o brzegu całym lub słabo ząbkowanym; szczytowa część liścia przekształcona w rozgałęzione WĄSY CZEPNE, którymi roślina oplata podporę — to cecha diagnostyczna (u odmian bezlistnych, „wąsatych”, listki są niemal całkowicie zredukowane do wąsów). U nasady liścia dwa BARDZO DUŻE, sercowate przylistki, większe od samych listków, obejmujące łodygę i u dołu ząbkowane — kolejna cecha rozstrzygająca, odróżniająca groch od wyki i groszku. Kwiaty motylkowe (żagielek, dwa skrzydełka, łódeczka), duże (2–3 cm), pojedyncze lub po 2–3 w kątach liści, na krótkich szypułkach; u odmian jadalnych zwykle białe, u odmian pastewnych (peluszka) różowo-purpurowe, z ciemniejszą plamką. Kwiatostan skąpokwiatowy, nie tworzy grona ani kłosa. Owoc: strąk długości 4–12 cm, prosty lub lekko wygięty, zielony, u odmian łuskowych z twardą warstwą pergaminową (nie do jedzenia), u odmian cukrowych bez pergaminu (jadalny w całości), zawierający 4–10 nasion. Nasiona kuliste lub kanciasto-pomarszczone, żółte, zielone lub szare. Korzeń palowy, rozgałęziony, z licznymi BRODAWKAMI KORZENIOWYMI zawierającymi bakterie brodawkowe (Rhizobium leguminosarum) wiążące azot — widoczne gołym okiem różowawe zgrubienia.

Gdzie rośnie

Gatunek uprawny, w Polsce niewystępujący dziko — pochodzi z Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, uprawiany w Europie od tysiącleci. Rośnie wyłącznie na polach uprawnych, w ogrodach warzywnych i działkowych; sporadycznie przejściowo dziczeje na przydrożach, wysypiskach i przy polach jako uciekinier z upraw, ale nie zadomawia się trwale. W Polsce uprawiany w całym kraju: na nasiona suche (groch łuskowy, groch polny), na groszek zielony (przemysł mrożonkowy i konserwowy), jako groch cukrowy w ogrodach oraz jako peluszka — groch pastewny na paszę i nawóz zielony.

Warunki

Stanowisko słoneczne, przewiewne. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5) — na glebach kwaśnych bakterie brodawkowe nie działają, roślina żółknie i nie plonuje; przy pH poniżej 5,5 konieczne wapnowanie. Wilgotność umiarkowana i równomierna: groch jest wrażliwy na suszę w okresie kwitnienia i zawiązywania strąków, ale nie znosi zalewania. Roślina chłodnolubna — kiełkuje już przy 4–6 °C, siewki znoszą przymrozki do ok. −4 °C, dlatego wysiewa się go bardzo wcześnie (marzec–kwiecień, „w błoto”); upały powyżej 25 °C podczas kwitnienia powodują zrzucanie kwiatów. NIE UPRAWIAĆ groch po grochu ani po innych bobowatych — powrót na to samo pole dopiero po 4–5 latach (zmęczenie gleby, choroby zgorzelowe). Nie zbierać do celów spożywczych z pól towarowych (zaprawy nasienne, herbicydy) ani z poboczy. Groch jest znakomitym przedplonem pod zioła wymagające azotu — po nim gleba jest wzbogacona.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego o zastosowaniu leczniczym. Groch jest rośliną spożywczą i paszową: pozyskuje się nasiona (dojrzałe — groch suchy, i niedojrzałe — groszek zielony) oraz strąki (u odmian cukrowych) i pędy (kiełki, wąsy grochowe w kuchni). Ziele bywa używane wyłącznie jako pasza i nawóz zielony. Nie należy mu przypisywać właściwości leczniczych, których nie ma.

Termin zbioru

Groszek zielony (nasiona niedojrzałe) — czerwiec–lipiec, w fazie dojrzałości zielonej: gdy strąki są pełne, jędrne, jeszcze intensywnie zielone, a nasiona miękkie i słodkie; zbierać rano, przerabiać lub mrozić tego samego dnia, bo cukry bardzo szybko przechodzą w skrobię i groszek traci słodycz (to jest jedyny „termin zbioru” w tej roślinie, który naprawdę wymaga pilnowania — różnica jednego dnia jest wyczuwalna). Groch cukrowy (strąki w całości) — gdy strąki osiągną pełną długość, a nasiona są jeszcze ledwie zawiązane i płaskie; zbiór co 2–3 dni, systematyczny, bo starzejące się strąki włóknieją. Groch suchy (nasiona dojrzałe) — lipiec–sierpień, gdy dolne strąki zbrunatnieją i zaschną, a nasiona twardnieją i grzechoczą w strąku; rośliny ścina się lub wyrywa, dosusza w snopkach/na płachcie i wyłuskuje. Kiełki — z suchych nasion, przez cały rok, płukane 2 razy dziennie, gotowe po 3–5 dniach. Ziele na nawóz zielony — przyorać w pełni kwitnienia, gdy zawartość azotu w biomasie jest najwyższa.

Skład chemiczny

Nasiona: białko (bogate w lizynę, uboższe w aminokwasy siarkowe — dlatego łączy się je ze zbożami, co daje pełnowartościowy zestaw aminokwasów), skrobia jako główny węglowodan, błonnik pokarmowy (frakcje rozpuszczalne i nierozpuszczalne), oligosacharydy rodziny rafinozy (rafinoza, stachioza, werbaskoza — odpowiadają za wzdęcia, bo nie są trawione w jelicie cienkim i fermentują w grubym), witaminy z grupy B (zwłaszcza B1, kwas foliowy), witamina C i karotenoidy w groszku zielonym, witamina K, potas, magnez, fosfor, żelazo i cynk. Substancje antyodżywcze: inhibitory trypsyny, lektyny, kwas fitynowy, garbniki w łupinie nasiennej — rozkładane przez moczenie i gotowanie, dlatego grochu nie jada się na surowo w postaci suchych nasion. Groszek zielony zawiera dodatkowo luteinę i zeaksantynę. Nie podaję zawartości procentowych, bo różnice między odmianami i między groszkiem zielonym a nasionami suchymi są bardzo duże.

Właściwości

• Groch NIE jest rośliną leczniczą — nie ma monografii zielarskiej, nie występuje w mieszankach aptecznych i nie należy przypisywać mu działania terapeutycznego. Jego działanie jest odżywcze i wynika ze składu pokarmowego: to źródło białka roślinnego (ważne w diecie bezmięsnej), błonnika wspierającego pracę jelit i regularne wypróżnienia, kwasu foliowego i potasu. Nasiona mają umiarkowany indeks glikemiczny — w odróżnieniu od ziemniaka i białego pieczywa nie powodują gwałtownych skoków glukozy, co czyni je rozsądnym składnikiem diety osób z insulinoopornością (to informacja dietetyczna, nie działanie lecznicze). Ludowo mąkę grochową stosowano zewnętrznie jako składnik kataplazmów i okładów zmiękczających na czyraki — to zastosowanie mechaniczne (ciepły, wilgotny okład), nie farmakologiczne. W agrotechnice zielarskiej groch jest wartościowy jako roślina wiążąca azot i użyźniająca zagon.

Zastosowanie

Zastosowanie kulinarne i dietetyczne, nie lecznicze — nie stosuj grochu zamiast leczenia i nie oczekuj po nim działania fitoterapeutycznego. Groch suchy: moczyć 8–12 godzin (wodę po moczeniu WYLAĆ — usuwa część oligosacharydów odpowiedzialnych za wzdęcia i substancji antyodżywczych), gotować w świeżej wodzie do miękkości, solić dopiero pod koniec gotowania (sól utwardza łupinę). Dodatek kminku, majeranku, kopru włoskiego lub cząbru do gotowania wyraźnie zmniejsza wzdęcia — to jedyny sensowny „zielarski” wątek w tej roślinie i warto go znać: cząber nie bez powodu nazywano ziołem fasolowym. Groszek zielony: gotować krótko (3–5 minut) lub mrozić od razu po zbiorze; długie gotowanie niszczy witaminę C i słodycz. Groch cukrowy: jeść na surowo, blanszować lub krótko smażyć w całości ze strąkiem. Kiełki grochu i młode wąsy: jako dodatek do sałatek, źródło witaminy C wczesną wiosną. Mąka grochowa: do placków, zup i tradycyjnie na okłady rozmiękczające. Suchych nasion nie spożywać na surowo — zawierają inhibitory trypsyny i lektyny, które niszczy dopiero obróbka termiczna.

Uwagi dla zielarza

To roślina, którą zielarz uprawia dla gleby, nie dla apteczki. Praktyczne wykorzystanie w zielniku: groch jako przedplon i nawóz zielony wzbogaca stanowisko w azot (brodawki korzeniowe), po nim doskonale udają się melisa, mięta, lubczyk i inne zioła azotolubne — przyoraj zieloną masę w pełni kwitnienia, przed zawiązaniem strąków. Nie sadź grochu tuż obok cebuli i czosnku (wzajemnie się hamują), a po grochu nie sadź innych bobowatych. Rozpoznanie: duże, sercowate przylistki większe od listków plus wąsy czepne na końcu liścia — to odróżnia groch od wyki (listki liczne, wąskie, przylistki drobne) i od groszków (Lathyrus, łodyga często oskrzydlona). Przechowywanie: suche nasiona trzymać w szczelnych naczyniach, w chłodzie i suchu — są ulubionym celem strąkowca grochowego (Bruchus pisorum); larwy zimują w nasionach. Sprawdzony sposób: świeżo zebrane nasiona przemrozić przez kilka dni w zamrażarce, co zabija larwy, a potem przechowywać w słoju. Dobry surowiec: nasiona jednolite, twarde, bez okrągłych otworków (to wyloty strąkowca) i bez zapachu stęchlizny. Suszenie groszku zielonego to strata czasu — mrożenie zachowuje smak i witaminy nieporównanie lepiej. Uwaga terminologiczna: nie mylić grochu zwyczajnego (Pisum sativum) z groszkiem wiosennym i innymi gatunkami z rodzaju Lathyrus, których część zawiera toksyczne aminokwasy (ODAP) wywołujące latyryzm — te nie są jadalne.

Przeciwwskazania