Pyrus pyraster
Dziko rosnące, cierniste drzewo o twardych, cierpkich owocach — surowiec pomocniczy, głównie garbnikowy i odżywczy.
Grusza polna to dziki przodek gruszy uprawnej — niewielkie, cierniste drzewo miedz, zarośli i świetlistych dąbrów, dziś w Polsce coraz rzadsze, wypierane przez zaorane miedze i mieszające się genetycznie z odmianami sadowniczymi. Jej owoce, zwane ulęgałkami, są małe, twarde i cierpkie, jadalne dopiero po przemarznięciu i „ulegnięciu” (przejrzeniu w chłodzie). W zielarstwie nie jest rośliną pierwszoplanową: nie ma monografii farmakopealnej, a jej surowce — owoc i liść — pełnią funkcję pomocniczą, ściągającą i lekko moczopędną. Wartość ma przede wszystkim jako źródło garbników, pektyn i błonnika oraz jako składnik przetworów ludowych.
Drzewo lub wysoki krzew wysokości 5–15 (do 20) m, o koronie stożkowatej do jajowatej, z wyraźnie cierniowymi, skróconymi pędami bocznymi — to główna cecha odróżniająca od gruszy uprawnej. Kora ciemnoszara, u starszych okazów spękana w drobne, prostokątne kostki (przypomina skórę krokodyla). Liście skrętoległe, długoogonkowe, szeroko jajowate do niemal okrągłych, długości 2–5 cm, o brzegu drobno karbowano-piłkowanym lub prawie całobrzegim, użyłkowanie pierzaste, blaszka błyszcząca, naga, u młodych liści lekko owłosiona; jesienią przebarwiają się pomarańczowo-czerwono. Kwiatostan to podbaldach (baldachogrono) złożony z 5–9 białych kwiatów o pięciu płatkach, z ciemnoczerwonymi, wyraźnie kontrastującymi pylnikami; kwitnie przed rozwojem liści lub równocześnie z nimi. Owoc to mały, kulisty lub gruszkowaty jabłkowaty owoc (ulęgałka) średnicy 2–3,5 cm, żółtozielony do brunatnego, twardy, cierpki, z licznymi komórkami kamiennymi w miąższu; szypułka długa, kielich trwały. System korzeniowy palowy, głęboki, z licznymi odrostami korzeniowymi.
Gatunek rodzimy, rozproszony w całej Polsce, najczęściej na niżu i pogórzu, do ok. 600 m n.p.m. Rośnie na miedzach, w zaroślach śródpolnych, na skrajach lasów, w świetlistych dąbrowach, grądach, na słonecznych zboczach i przydrożach. Nigdy nie tworzy zwartych drzewostanów — występuje pojedynczo. W ostatnich dekadach coraz rzadsza: ginie wraz z likwidacją miedz i zadrzewień śródpolnych, a czyste populacje zanikają wskutek krzyżowania się z gruszą uprawną.
Stanowisko wybitnie słoneczne — gatunek światłożądny, nie znosi zacienienia. Gleba przeciętna do żyznej, gliniasta, gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie suchej; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0), dobrze rośnie na podłożu wapiennym. Bardzo odporna na suszę (korzeń palowy) i na mróz — w pełni mrozoodporna w całej Polsce. Nie zbierać owoców ani liści z drzew rosnących bezpośrednio przy drogach o dużym natężeniu ruchu i przy skraju pól intensywnie opryskiwanych.
owoc (Pyri fructus) — surowiec pomocniczy, spożywczy i lekko ściągający; liść (Pyri folium) — surowiec ludowy o działaniu ściągającym i moczopędnym. Gatunek nie ma monografii farmakopealnej i nie jest samodzielnym surowcem leczniczym.
Owoc — wrzesień–październik, gdy ulęgałki same opadają lub łatwo odchodzą od gałązki; zbierać w pełnej dojrzałości, następnie „ulegać” (przetrzymać kilka tygodni w chłodzie, aż zmiękną i zbrązowieją) albo suszyć od razu, krojąc w plastry. Do suszenia lepszy jest owoc twardy, przed przejrzeniem. Liść — czerwiec–lipiec, z pędów tegorocznych, w pełni wykształcone i zdrowe blaszki, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Kwiat — kwiecień–maj, w pełni kwitnienia; surowiec rzadko wykorzystywany.
Owoc: garbniki (znacznie obfitsze niż w gruszy uprawnej — stąd cierpkość), pektyny, błonnik pokarmowy, cukry proste (fruktoza, glukoza, sorbitol), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), flawonoidy, kwasy fenolowe (chlorogenowy), niewielkie ilości witaminy C, sole potasu, komórki kamienne (sklereidy) zbudowane z lignifikowanej celulozy. Liść: garbniki, flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny), arbutyna — glikozyd fenolowy odpowiadający za działanie odkażające drogi moczowe (obecna, choć w ilościach nieporównanie mniejszych niż w mącznicy), kwasy fenolowe. Nasiona, jak u wszystkich roślin ziarnkowych, zawierają śladowe ilości glikozydów cyjanogennych.
Odwar z suszonych owoców: garść krojonych, suszonych ulęgałek na 0,5 l wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na kwadrans; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, pomocniczo przy luźnych stolcach i dla wsparcia trawienia. Napar z liści: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie — wyłącznie krótkotrwale i najlepiej w mieszance, nie jako surowiec samodzielny. Owoc świeży, po ulegnięciu, nadaje się do przetworów: powideł, kompotów, susz owocowy do herbatek owocowych, ocet gruszkowy, nalewka. Nalewka: ulegałki zalane spirytusem 45–50%, macerowane 4–6 tygodni, po odcedzeniu dosłodzone — trunek ludowy, bez pretensji leczniczych.
Owoce suszyć krojone w plastry lub ćwiartki, w temperaturze do 50–60 °C, przy dobrym przewiewie — grube kawałki pleśnieją od środka, dlatego krój jest kluczowy. Dobry susz jest elastyczny, nie kruszy się w proch, ma jasnobrunatną barwę i wyraźny gruszkowy zapach; ciemny, twardy jak kamień susz oznacza przegrzanie. Liście suszyć w cieniu, do 40 °C — powyżej tej temperatury arbutyna i garbniki się rozkładają. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy; susz owocowy chłonie wilgoć i łatwo zawilgocony pleśnieje. Rozpoznanie: gruszę polną odróżnia od gruszy uprawnej obecność cierni na krótkopędach, drobniejsze, niemal okrągłe liście i małe, twarde owoce z długą szypułką; drzewa uprawne zdziczałe nie mają cierni. Od jabłoni dzikiej (Malus sylvestris) odróżnisz ją po pylnikach — u gruszy są ciemnoczerwone do czarniawych, u jabłoni żółte, a owoc jabłoni jest kulisty, nie gruszkowaty. Kora starych grusz łuszczy się w charakterystyczną „kostkę”, co jest niezawodną cechą zimową.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.