Pyrus communis
Drzewo sadownicze o soczystych owocach — surowiec przede wszystkim odżywczy i dietetyczny, o ograniczonym, pomocniczym znaczeniu zielarskim.
Grusza pospolita to podstawowe drzewo owocowe polskich sadów i przydomowych ogrodów, wywodzące się z gruszy polnej i gatunków pokrewnych. W zielarstwie nie jest rośliną leczniczą w ścisłym sensie — nie ma monografii farmakopealnej ani uznanych wskazań terapeutycznych. Jej znaczenie jest głównie dietetyczne: owoc bogaty w pektyny, błonnik, sorbitol i potas jest owocem o niskim potencjale alergizującym, dobrze tolerowanym przez dzieci i osoby z wrażliwym przewodem pokarmowym. Liść zawiera arbutynę i garbniki, przez co bywa ludowo wykorzystywany pomocniczo przy dolegliwościach dróg moczowych, ale jego moc jest znikoma w porównaniu z surowcami dedykowanymi.
Drzewo wysokości 8–20 m, o koronie wyraźnie wzniesionej, stożkowatej lub jajowatej, z silnie zaznaczonym przewodnikiem; pędy bez cierni (w odróżnieniu od gruszy polnej). Kora ciemnoszara, u starszych drzew spękana w drobne, prostokątne kostki. Liście skrętoległe, długoogonkowe, jajowate do eliptycznych, długości 3–8 cm, o brzegu drobno piłkowanym, użyłkowanie pierzaste, blaszka skórzasta, ciemnozielona i błyszcząca z wierzchu, naga; ogonek często równie długi jak blaszka, co sprawia, że liście „drżą” na wietrze. Kwiatostan to podbaldach z 5–9 kwiatów białych, średnicy 2–3,5 cm, o pięciu wolnych płatkach i ciemnoczerwonych do czarniawych pylnikach — kwitnie w kwietniu, przed pełnym rozwojem liści lub równocześnie z nimi. Owoc jabłkowaty, gruszkowaty (zwężony ku szypułce) lub kulistawy, długości 4–16 cm, żółty, zielony lub rumiany, o miąższu soczystym, słodkim, z mniej lub bardziej licznymi komórkami kamiennymi wokół gniazd nasiennych; kielich zwykle trwały na szczycie owocu. System korzeniowy palowy, głęboki; drzewa szczepione na pigwie mają korzeń płytszy i wiązkowy.
Gatunek nierodzimy w naturze — w Polsce uprawiany w sadach, ogrodach przydomowych, na działkach, przy drogach i w zadrzewieniach śródpolnych, w całym kraju po ok. 700 m n.p.m. Bywa dziczejący na miedzach, przydrożach i skrajach zarośli, gdzie krzyżuje się z gruszą polną. Pochodzenie: obszar Kaukazu, Azji Mniejszej i Europy Południowo-Wschodniej; w uprawie w Europie od starożytności, w Polsce od średniowiecza.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów — grusza kwitnie wcześniej niż jabłoń i jest wrażliwa na przymrozki wiosenne, dlatego zimne zagłębienia terenu (mrozowiska) są dla niej najgorsze. Gleba żyzna, głęboka, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, świeża; nie znosi gleb podmokłych i zimnych. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Mrozoodporność drewna dobra (strefy 5–6), ale pąki kwiatowe i kwiaty przemarzają przy -2 °C. Nie zbierać liści ani owoców z drzew przydrożnych, z sadów towarowych świeżo po zabiegach ochronnych ani z drzew z widocznymi objawami rdzy gruszowej i parcha.
owoc (Pyri fructus) — surowiec spożywczy i dietetyczny; liść (Pyri folium) — surowiec ludowy, ściągający i słabo odkażający drogi moczowe. Roślina nie ma zastosowania leczniczego w rozumieniu farmakopealnym; opisane niżej działania są pomocnicze i wynikają wyłącznie ze składu odżywczego oraz zawartości garbników i arbutyny.
Owoc — od lipca (odmiany letnie, np. faworytka) przez sierpień–wrzesień (jesienne) po październik (zimowe, np. konferencja, lukasówka), zbierać w dojrzałości zbiorczej, gdy owoc łatwo odchodzi po podniesieniu i przekręceniu, a nasiona zbrązowiały — grusza dojrzewa lepiej po zbiorze niż na drzewie, przejrzała na gałęzi staje się mączysta. Zbiór ręczny, w suchy dzień, delikatnie — miąższ łatwo się obija. Liść — czerwiec–lipiec, z tegorocznych pędów, zdrowe blaszki bez plam rdzy, po obeschnięciu rosy. Kwiat — kwiecień, w pełni kwitnienia (surowiec marginalny).
Owoc: cukry proste z dużym udziałem sorbitolu i fruktozy, pektyny, błonnik (nierozpuszczalny w skórce, rozpuszczalny w miąższu), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy — w niewielkiej ilości, stąd łagodny smak), potas, miedź, bor, kwas foliowy, witamina C (niewiele — mniej niż w jabłku), witamina K, karotenoidy, flawonoidy i kwasy fenolowe (chlorogenowy) skoncentrowane głównie w skórce, komórki kamienne (sklereidy). Liść: arbutyna, garbniki, flawonoidy (pochodne kwercetyny i izokwercytryna), kwasy fenolowe, triterpeny. Nasiona zawierają śladowe ilości glikozydów cyjanogennych.
Owoc świeży — jako element diety: 1–2 sztuki dziennie, ze skórką (tam kryją się polifenole i błonnik), pomocniczo przy zaparciach i w dietach lekkostrawnych. Kompot z suszu: garść suszonych plastrów na 0,5 l wody, gotować 10 minut, pić ciepły przy suchym kaszlu i chrypce. Odwar z suszonych owoców przy luźnych stolcach: paradoksalnie susz gruszkowy, bogatszy w garbniki i uboższy w wolny sorbitol, działa raczej ściągająco — 1 łyżka suszu na szklankę wody, gotować 10 minut. Napar z liści: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, 2 razy dziennie, wyłącznie krótkotrwale (do 5–7 dni) i najlepiej w mieszance z brzozą, skrzypem i nawłocią. Przetwory: powidła, susz, ocet gruszkowy, sok, gruszki w occie — bez roszczeń leczniczych, jako żywność funkcjonalna.
Owoce do suszenia kroić w plastry 5–8 mm i suszyć w 50–60 °C przy dobrym przewiewie; grubsze kawałki fermentują i pleśnieją od środka. Dla zachowania jasnej barwy plastry skropić sokiem z cytryny — susz ciemnobrunatny to znak utleniania, nie zepsucia, ale susz szary lub z nalotem to odpad. Dobry susz jest elastyczny, daje się zgiąć bez łamania. Liście suszyć w cieniu i przewiewie, do 40 °C — wyższa temperatura degraduje arbutynę; susz przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych opakowaniach. Odróżnienie od gruszy polnej: grusza pospolita nie ma cierni na krótkopędach, ma większe, wyraźniej piłkowane liście i duże, soczyste owoce; grusza polna jest cierniowa, o drobnych, niemal okrągłych liściach i twardych ulęgałkach. Od jabłoni odróżnisz gruszę bez owoców po korze łuszczącej się w drobną kostkę, po wzniesionym pokroju korony i po nagich, błyszczących liściach (jabłoń ma liście matowe, spodem owłosione). Typowy błąd: zbiór liści z drzew porażonych rdzą gruszową (jaskrawopomarańczowe plamy) — taki surowiec nadaje się wyłącznie do wyrzucenia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.