Grzybienie białe

Opis

Grzybienie białe to najbardziej rozpoznawalna roślina naszych jezior i starorzeczy — pływające, skórzaste liście i wielkie, białe kwiaty. W Polsce gatunek objęty ochroną częściową, co przesądza sprawę od strony praktycznej: zbiór ze stanowisk naturalnych jest prawnie ograniczony i w zielarstwie amatorskim po prostu niedopuszczalny. Farmakologicznie roślina nie jest niewinna: kłącze zawiera alkaloidy (nufarydyna i pokrewne) oraz duże ilości garbników, a tradycja przypisywała mu działanie uspokajające i osłabiające popęd płciowy — stąd historyczne miano „anaphrodisiacum” i ludowe podawanie kłącza w klasztorach. To jednak surowiec silnie działający, o wąskim marginesie bezpieczeństwa, dziś praktycznie nieużywany.

Wygląd

Bylina wodna, zakorzeniona w dnie, o pędach dorastających do 2–3 m długości (zależnie od głębokości zbiornika). Liście pływające na powierzchni wody, długoogonkowe, o blaszce okrągłej lub szeroko sercowatej, średnicy 10–30 cm, skórzastej, z wierzchu ciemnozielonej i błyszczącej, spodem czerwonawej, o brzegu całobrzegim, z głęboką zatoką (wcięciem) sięgającą do miejsca przyczepu ogonka; klapy zatoki zwykle stykają się lub zachodzą; użyłkowanie promieniste, wachlarzowate, wyraźnie wypukłe od spodu. Kwiaty pojedyncze, pływające na powierzchni wody, wielkie (średnicy 9–20 cm), o 4 zielonych działkach kielicha i licznych (20–25) czysto białych, spiralnie ułożonych płatkach, przechodzących stopniowo w liczne żółte pręciki; znamię słupka tarczowate, żółte, z 14–20 promieniami — to cecha diagnostyczna. Kwiaty otwierają się rano i zamykają po południu, słabo pachną. Owoc to zielona, kulista, wielokomorowa jagodopodobna torebka dojrzewająca pod wodą, z nasionami otoczonymi galaretowatą osnówką umożliwiającą pływanie. Organ podziemny: grube, mięsiste, poziome kłącze o średnicy 3–8 cm, zakorzenione w mule, z bliznami po opadłych liściach, gąbczaste w przekroju, z licznymi kanałami powietrznymi (aerenchyma) — charakterystyczny „plaster miodu” na przekroju.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, rozproszony w całej Polsce, najczęstszy na Pojezierzach Mazurskim, Pomorskim i Wielkopolskim oraz w dolinach dużych rzek. Rośnie w wodach stojących i wolno płynących: w jeziorach eutroficznych, starorzeczach, stawach, glinankach, zatokach rzek, torfiankach, w strefie roślinności o liściach pływających, na głębokości 0,5–3 m. Wymaga wody stosunkowo żyznej, o mulistym dnie, i nasłonecznionej tafli. Populacje ustępują wskutek regulacji rzek, osuszania starorzeczy, zarybiania amurem i niszczenia przez rekreację wodną.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne — w cieniu roślina nie kwitnie. Woda stojąca lub bardzo wolno płynąca, głębokości 0,5–2 m (w uprawach ogrodowych: 40–100 cm nad koroną kłącza), o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–8,0). Dno muliste, żyzne, gliniaste — kłącze potrzebuje ciężkiego, zasobnego podłoża, dlatego w oczkach wodnych sadzi się je w koszach z gliną, nie w torfie. W pełni mrozoodporne, o ile kłącze zimuje poniżej strefy przemarzania wody — w płytkich oczkach trzeba je pogłębić lub przenieść na zimę. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych: gatunek jest chroniony, a wyrwanie kłącza niszczy roślinę bezpowrotnie. Do celów ozdobnych kupuj wyłącznie rozsadę ze szkółek roślin wodnych.

Surowiec

kłącze (Nymphaeae rhizoma) — surowiec historyczny, silnie działający; kwiat (Nymphaeae flos) — surowiec ludowy, śluzowo-garbnikowy. Gatunek objęty w Polsce ochroną częściową — pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych wymaga zezwolenia; surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania i nie występuje w obrocie zielarskim.

Termin zbioru

Zbiór ze stanowisk naturalnych jest w Polsce prawnie ograniczony (ochrona częściowa) — poniższe dane mają wyłącznie charakter informacyjny. Historycznie: kłącze — jesienią (wrzesień–październik) lub bardzo wczesną wiosną, wyciągane z dna hakiem, oczyszczane z mułu i korzeni, krojone na plastry i suszone; wtedy zawartość garbników i alkaloidów jest najwyższa. Kwiat — czerwiec–sierpień, w pełni kwitnienia, rano po otwarciu, suszony natychmiast. Nasiona — wrzesień, po dojrzeniu torebki. W praktyce współczesnego zielarstwa: nie zbieramy tej rośliny w ogóle.

Skład chemiczny

Kłącze: alkaloidy chinolizydynowe i seskwiterpenowe typu nufarydyny (nufarydyna, nimfeina i pokrewne — odpowiadają za działanie na ośrodkowy układ nerwowy), garbniki (bardzo obficie — kłącze jest wybitnie ściągające), skrobia, śluzy, kwasy fenolowe, taniny galusowe, sterole. Kwiat i płatki: śluzy, flawonoidy (m.in. glikozydy kwercetyny i kemferolu), garbniki, niewielkie ilości alkaloidów. Nasiona: skrobia, garbniki. Zawartość alkaloidów jest zmienna i nieznormalizowana, co jest jednym z powodów, dla których surowiec wypadł z użycia — nie da się przewidzieć siły działania danej partii.

Właściwości

• Kłącze: silnie ściągające (garbniki), przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne; alkaloidy działają depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy — uspokajająco, nasennie i hamująco na popęd płciowy (działanie anafrodyzjakalne, historycznie wykorzystywane). Tradycyjnie stosowane zewnętrznie jako środek ściągający i gojący przy owrzodzeniach, upławach (irygacje) i stanach zapalnych skóry. Kwiat: śluzowo-osłaniający, lekko uspokajający, ludowo używany do naparów łagodzących kaszel i bezsenność. Współczesna fitoterapia nie posługuje się tym surowcem: działanie ośrodkowe jest zbyt nieprzewidywalne, a te same efekty daje się osiągnąć bezpieczniej (kozłek, chmiel, melisa). Historyczne zastosowanie warto znać, ale nie należy go odtwarzać.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Nie podajemy dawek naparu ani odwaru z kłącza, ponieważ zawartość alkaloidów jest zmienna, a przedawkowanie grozi zaburzeniami ze strony ośrodkowego układu nerwowego i przewodu pokarmowego. Roślina nie jest dziś składnikiem legalnych preparatów zielarskich w Polsce; nie występuje w obrocie jako surowiec i nie znajdziesz jej w aptece. Jeśli szukasz działania uspokajającego lub nasennego, sięgnij po surowce o znanym profilu bezpieczeństwa i ustalonym dawkowaniu: korzeń kozłka lekarskiego, szyszki chmielu, liść melisy, ziele męczennicy. Jeśli szukasz surowca ściągającego — pięciornik kurze ziele, dąb, rdest wężownik. Grzybienie białe traktuj jako roślinę ozdobną i chronioną, nie jako lek. Do oczek wodnych sadzi się je w koszach z gliną, na głębokości 40–100 cm, na stanowisku słonecznym; jeden okaz zajmuje z czasem 1–2 m² tafli.

Uwagi dla zielarza

Uwagi warsztatowe mają charakter historyczny. Kłącze przed suszeniem oczyszczano z mułu, obierano z ciemnej kory, krojono w plastry grubości ok. 1 cm i suszono w podwyższonej temperaturze (do 50–60 °C) — gąbczaste, wodniste kłącze schnie bardzo wolno i przy niskiej temperaturze pleśnieje od środka, dlatego suszenie w cieniu w tym przypadku zawodzi. Prawidłowo wysuszone plastry są lekkie, szare do brunatnych, o widocznych kanałach powietrznych. Kwiaty suszy się natychmiast po zbiorze, w cienkiej warstwie, w cieniu — zamykają się i gniją bardzo szybko. Rozpoznanie w terenie: grzybienie białe (Nymphaea alba) mają wielkie białe kwiaty i liście z głęboką zatoką, o klapach stykających się; grzybieńczyk wodny (Nymphoides peltata) i grążel żółty (Nuphar lutea) mają kwiaty ŻÓŁTE — grążel dodatkowo drobniejsze, kuliste, o pięciu grubych działkach, wzniesione ponad wodę, i liście podłużnie owalne, nie okrągłe. Grzybienie północne (Nymphaea candida) mają kwiaty mniejsze (do 12 cm), znamię o czerwonawym odcieniu i mniejszej liczbie promieni, a klapy zatoki liścia zachodzą na siebie. Nie mylić z lotosem — w Polsce dziko nie występuje.

Przeciwwskazania