Guarana

Opis

Guarana to drewniejące pnącze z dorzecza Amazonki, uprawiane od wieków przez Indian Satere-Mawe w brazylijskim stanie Amazonas. Jej nasiona zawierają najwyższe wśród roślin stężenie kofeiny — kilkakrotnie więcej niż ziarno kawy. Cechą, która odróżnia ją od kawy w praktyce, jest obecność dużej ilości garbników: wiążą one kofeinę i spowalniają jej uwalnianie, dzięki czemu pobudzenie narasta łagodniej i utrzymuje się dłużej, bez gwałtownego skoku i późniejszego spadku. To surowiec stymulujący, nie „ziółko na zdrowie” — obowiązują przy nim wszystkie ograniczenia dotyczące kofeiny, w skali wyostrzonej przez jej wysokie stężenie.

Wygląd

Drewniejące pnącze (liana) o długości do 10 m, w uprawie prowadzone jako rozłożysty krzew o wysokości 2–3 m. Pędy zdrewniałe, brunatne, z wąsami czepnymi wyrastającymi z kwiatostanów — cecha rodziny mydleńcowatych. Liście skrętoległe, duże (do 35 cm), nieparzystopierzaste, złożone najczęściej z 5 listków; listki eliptyczne do jajowatych, o grubo i nieregularnie ząbkowanym lub karbowanym brzegu, skórzaste, ciemnozielone, błyszczące, z wyraźnym pierzastym unerwieniem; oś liścia często oskrzydlona. Kwiatostan to wąskie, wydłużone grono wyrastające w kątach liści, zakończone wąsem czepnym; kwiaty drobne, żółtawe do kremowych, pachnące, o 5 płatkach. Owoc: torebka o średnicy 2–3 cm, gruszkowata do kulistej, w dojrzałości jaskrawoczerwona do pomarańczowej, pękająca trzema klapami. To dojrzały owoc daje najbardziej rozpoznawalny obraz gatunku: z rozchylonej czerwonej torebki wygląda czarne, lśniące nasiono do połowy otoczone białą, mięsistą osnówką — całość wygląda jak otwarte, spoglądające oko, co utrwaliło się w indiańskiej legendzie o pochodzeniu rośliny. Nasiono kuliste, twarde, czarnobrunatne do czarnego, średnicy około 1 cm, z jasną plamką znaczka. Korzeń palowy z systemem bocznym.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z Amazonii — dorzecza Amazonki i Orinoko, głównie z terenów dzisiejszej Brazylii i Wenezueli. Rośnie naturalnie w wilgotnych lasach równikowych, na obrzeżach i w prześwietleniach, wspinając się po drzewach. Uprawiany niemal wyłącznie w Brazylii (stan Amazonas — okolice Maués, uznawane za kolebkę uprawy — oraz Bahia i Mato Grosso), w mniejszym stopniu w Wenezueli, Peru i Kolumbii. Brazylia jest praktycznie monopolistą na rynku surowca. W Polsce nie występuje i nie ma warunków do uprawy. Do nas trafia gotowy proszek z prażonych nasion lub wyciąg — najczęściej z Brazylii, często przez pośredników europejskich.

Warunki

Roślina ściśle równikowa, cieniolubna w młodości. Wymaga temperatury 23–30 °C przez cały rok, bardzo wysokiej wilgotności powietrza i obfitych opadów (1500–3000 mm) z krótką porą suchą. Stanowisko półcieniste do widnego, z podporą — w uprawie prowadzona na rusztowaniach lub przycinana na krzew. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, dobrze przepuszczalna, o odczynie kwaśnym (pH 4,5–6,0) — typowa dla ubogich, wymywanych gleb amazońskich, którym roślina dobrze się przystosowała. Nie znosi zastoisk wody ani suszy. Całkowicie nieodporna na mróz i chłód — nie toleruje temperatur poniżej 15 °C. W Polsce nie do uprawy nawet pojemnikowej poza szklarnią ciepłą; w praktyce brak szans na owocowanie. Kupując surowiec, wybierać proszek z pewnego źródła i z deklarowaną zawartością kofeiny — proszki bez oznaczenia bywają rozcieńczane skrobią, mąką maniokową i mielonymi łuskami.

Surowiec

nasiona (Guaranae semen), w praktyce handlowej: prażone i sproszkowane nasiona (proszek guarany) lub tradycyjna „pałeczka” guaranowa — bastão; ponadto wyciągi standaryzowane na zawartość kofeiny. Owocnia i inne części rośliny nie są surowcem.

Termin zbioru

Owoce — zbiór w porze dojrzewania, w Brazylii przypadający zwykle na okres od października do grudnia (zależnie od regionu i roku), gdy torebki nabierają jaskrawoczerwonej barwy i zaczynają pękać. Zbiera się je ręcznie, sukcesywnie, bo dojrzewają nierównomiernie. Nasiona wyłuskuje się z owocni, oddziela białą osnówkę (fermentacja lub mycie), a następnie prazy w piecu lub nad ogniem przez kilka godzin, aż zbrązowieją i staną się kruche — prażenie jest kluczowe: usuwa gorycz, unieszkodliwia enzymy, ułatwia usunięcie łupiny i zapewnia trwałość surowca. Po uprażeniu nasiona łuska się i miele na drobny proszek. W tradycji Satere-Mawe proszek miesza się z wodą w ciasto, formuje w twarde pałeczki (bastão) i wędzi je nad dymem tygodniami — tak przygotowana guarana przechowuje się latami, a pije się ją, ścierając pałeczkę o szorstki język suszonej ryby pirarucu do wody. Surowiec nieprażony jest gorzki, nietrwały i nie nadaje się do przechowywania.

Skład chemiczny

Kofeina (dawniej nazywana guaraniną — chemicznie identyczna z kofeiną z kawy) — w bardzo wysokim stężeniu, kilkakrotnie wyższym niż w ziarnie kawy; to podstawowy składnik czynny. Towarzyszą jej inne metyloksantyny: teobromina i teofilina, w mniejszych ilościach. Bardzo istotna grupa: garbniki (proantocyjanidyny, katechiny, epikatechiny) — obecne w dużej ilości; wiążą kofeinę w kompleksy, z których uwalnia się ona stopniowo w przewodzie pokarmowym, co tłumaczy wolniejszy początek i dłuższy czas działania guarany w porównaniu z kawą. Ponadto: saponiny, skrobia (znaczna część masy nasienia), tłuszcze, białka, sole mineralne, śladowe ilości olejku eterycznego i barwników. Zawartość kofeiny w handlowych proszkach i wyciągach różni się wielokrotnie — dlatego jedyną sensowną podstawą dawkowania jest deklarowana zawartość kofeiny, a nie masa proszku.

Właściwości

• Surowiec pobudzający ośrodkowy układ nerwowy (stimulans): zmniejsza uczucie zmęczenia i senności, poprawia czujność, koncentrację, czas reakcji i wydolność psychofizyczną. Działa termogenicznie i lekko lipolitycznie (stąd obecność w preparatach odchudzających — efekt jest jednak umiarkowany i wynika głównie z działania kofeiny). Pobudza pracę serca i podnosi ciśnienie tętnicze, działa moczopędnie, rozszerza oskrzela (metyloksantyny), przyspiesza perystaltykę. Garbniki dają dodatkowo działanie ściągające i przeciwbiegunkowe — dlatego guarana, w przeciwieństwie do kawy, nie rozluźnia jelit, a raczej je zapiera. Wykazuje działanie przeciwutleniające (proantocyjanidyny) i przeciwbólowe w bólach głowy o podłożu naczyniowym. W tradycji amazońskiej używana jako środek na zmęczenie, gorączkę, biegunkę, ból głowy i jako napój wzmacniający na długie marsze. Kluczowa różnica praktyczna wobec kawy: pobudzenie narasta wolniej (30–60 minut), jest łagodniejsze w szczycie i utrzymuje się dłużej — bez typowego dla kawy „zjazdu”.

Zastosowanie

Proszek z prażonych nasion: zwykle stosuje się niewielką ilość (rzędu małej łyżeczki lub mniej) rozmieszaną w wodzie, soku lub kefirze, wypijaną rano lub przed wysiłkiem. Podstawowa zasada: dawkować według deklarowanej zawartości KOFEINY, nie według masy proszku — preparaty różnią się kilkukrotnie. Bezpieczna dzienna dawka kofeiny dla zdrowej osoby dorosłej to około 400 mg, a jednorazowa około 200 mg — i w tych granicach należy się mieścić, LICZĄC RAZEM guaranę, kawę, herbatę, colę i napoje energetyzujące. To najczęściej łamana zasada. Nie przyjmować po południu i wieczorem — długi czas działania guarany oznacza, że dawka o 16:00 może zrujnować sen. Kapsułki i wyciągi standaryzowane: według wskazań producenta, w tych samych granicach kofeinowych. Nie stosować codziennie i bezterminowo — organizm szybko rozwija tolerancję, a odstawienie po długim stosowaniu daje bóle głowy, rozdrażnienie i senność. Kuracja krótkoterminowa lub doraźna, z przerwami. Guarana dobrze sprawdza się przy zmęczeniu, spadku koncentracji i przed wysiłkiem fizycznym; nie jest lekarstwem na przewlekłe wyczerpanie ani na niedobór snu — to tylko pożyczka na poczet własnych rezerw. Nie mieszać z alkoholem i z napojami energetyzującymi.

Uwagi dla zielarza

Kupować wyłącznie proszek z prażonych nasion o deklarowanej zawartości kofeiny — bez tej informacji nie da się bezpiecznie dawkować. Dobry proszek jest jednolicie brązowy do brunatnego, drobno zmielony, o wyraźnie gorzkim, ściągającym smaku i lekko czekoladowo-orzechowym, prażonym zapachu; proszek jasny, mdły w smaku, bez goryczy i cierpkości jest rozcieńczony (najczęściej skrobią, mąką maniokową lub mielonymi łupinami). Przechowywać szczelnie, w ciemności i suchości — proszek chłonie wilgoć i zbryla się; trwałość 1–2 lata. Tradycyjna pałeczka (bastão) przechowuje się latami i jest najbardziej autentyczną formą surowca, ale w praktyce trudno dostępna. Cierpki smak trudno zamaskować — najlepiej łączyć z kakao, kefirem lub sokiem owocowym; nie z mlekiem, bo garbniki z białkiem mleka dają nieprzyjemną, mączystą fakturę. Garbniki guarany hamują wchłanianie żelaza — nie przyjmować razem z preparatami żelaza, zachować kilka godzin odstępu. Guarana bywa łączona z żeń-szeniem, miłorzębem, różeńcem górskim i witaminami z grupy B; uwaga, żeby taka mieszanka nie stała się pretekstem do przekroczenia bezpiecznej dawki kofeiny. Największe błędy: (1) traktowanie guarany jako „naturalnej, więc łagodniejszej” alternatywy dla kawy — jest odwrotnie, jest mocniejsza; (2) picie jej wieczorem, w przekonaniu, że działa krótko; (3) sumowanie z energetykami i kawą bez liczenia kofeiny; (4) codzienne, długotrwałe stosowanie prowadzące do tolerancji i uzależnienia.

Przeciwwskazania