Gurmar

Opis

Gurmar to wieloletnie, zdrewniałe pnącze z rodziny toinowatych (dawniej trojeściowatych), rosnące w tropikalnych lasach Indii i Azji Południowo-Wschodniej. Jego nazwa w języku hindi znaczy dosłownie „niszczyciel cukru” i odnosi się do najbardziej efektownej cechy rośliny: pożuty liść na kilkadziesiąt minut niemal całkowicie znosi zdolność odczuwania smaku słodkiego, nie zmieniając przy tym percepcji innych smaków. Odpowiadają za to kwasy gymnemowe, blokujące receptory słodyczy. W ajurwedzie surowiec od stuleci stosuje się w „chorobie słodkiego moczu”, czyli w cukrzycy, a współcześnie jest jednym z popularniejszych składników preparatów wspomagających gospodarkę węglowodanową. W polskim zielarstwie występuje wyłącznie jako surowiec importowany.

Wygląd

Pnącze o wiotkich, zdrewniałych u nasady pędach osiągających kilka metrów długości, owijających się wokół podpór; młode pędy zielone, delikatnie owłosione, po nacięciu wydzielają biały sok mleczny — cecha rodziny. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, eliptyczne do jajowatych, o długości 2–6 cm, całobrzegie, o zaostrzonym wierzchołku i zaokrąglonej lub klinowatej nasadzie, miękko owłosione zwłaszcza od spodu, o pierzastym użyłkowaniu z wyraźnym nerwem głównym. Kwiaty drobne, ok. 5 mm, żółte do żółtozielonych, pięciokrotne, zebrane w niewielkie, kątowe baldaszkowate wierzchotki (pozorne baldaszki) na krótkich szypułkach. Owoc charakterystyczny dla rodziny: sztywny, wąskolancetowaty, spiczasty mieszek długości kilku centymetrów, pękający wzdłuż jednego szwu i uwalniający liczne płaskie nasiona zaopatrzone w jedwabisty puch. Kluczowa cecha rozpoznawcza to nie morfologia, lecz próba smakowa: świeży lub suszony liść pożuty przez chwilę czyni cukier całkowicie bezsmakowym.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce. Pochodzi z tropikalnych i subtropikalnych rejonów Indii (zwłaszcza środkowych i południowych — Ghaty Zachodnie, Madhja Pradeś, Tamilnadu), Sri Lanki, a także z Afryki, Australii, Wietnamu, Malezji i południowych Chin. Rośnie w widnych lasach, w zaroślach i na skrajach lasów, wspinając się po krzewach i drzewach, na wysokościach od nizin po średnie góry. Pozyskiwany zarówno ze stanowisk naturalnych, jak i z upraw — w Indiach roślina jest coraz częściej plantacyjna z powodu dużego popytu. Do Polski wyłącznie z importu, jako susz liściowy, proszek lub ekstrakt.

Warunki

W Polsce nie ma możliwości uprawy gruntowej — roślina jest tropikalna i całkowicie nieodporna na mróz. Wymaga stanowiska słonecznego lub w lekkim półcieniu, gleby przepuszczalnej, próchnicznej, umiarkowanie żyznej, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 6,0–7,5), stale lekko wilgotnej w okresie wzrostu, bez zastoiska wody. Potrzebuje wysokiej wilgotności powietrza i temperatur zdecydowanie powyżej 15 °C oraz podpory do wspinania. Możliwa wyłącznie uprawa szklarniowa lub pokojowa jako roślina kolekcjonerska; nie kwitnie i nie owocuje w naszych warunkach. Surowca nie szukać w polskiej przyrodzie — gatunek u nas nie występuje.

Surowiec

liść (Gymnemae folium), rzadziej korzeń; w handlu najczęściej susz liściowy, proszek lub ekstrakt standaryzowany na kwasy gymnemowe

Termin zbioru

Liście zbiera się w kraju pochodzenia w porze wegetacyjnej, z roślin dojrzałych, najczęściej po okresie monsunowym i przed kwitnieniem, gdy zawartość kwasów gymnemowych jest najwyższa; zbiór prowadzi się przy suchej pogodzie, ręcznie, ścinając ulistnione pędy i obrywając blaszki. Susz przygotowuje się w cieniu i przewiewie. Korzeń, stosowany rzadziej i w innych wskazaniach (tradycyjnie przy ukąszeniach węży), wykopuje się poza okresem intensywnego wzrostu. Na rynku europejskim surowiec dostępny jest wyłącznie jako gotowy susz lub ekstrakt — data zbioru i partia mają znaczenie, bo aktywność liścia z czasem spada.

Skład chemiczny

Głównym kompleksem czynnym są saponiny triterpenowe typu oleananu — kwasy gymnemowe (mieszanina kilkunastu pokrewnych związków) oraz gymnemasaponiny; obok nich występuje gurmaryna, polipeptyd również blokujący receptory słodyczy (aktywny u zwierząt, u człowieka jego rola jest mniej pewna). W liściu obecne są ponadto kwas gymnemowy w postaci soli, gymnestrogenina, kwercetyna i inne flawonoidy, garbniki, żywice, sterole, kwas mrówkowy i masłowy oraz antrachinony. Ekstrakty handlowe standaryzuje się na zawartość kwasów gymnemowych — to jedyny sensowny wyznacznik jakości preparatu.

Właściwości

• Najlepiej udokumentowanym działaniem jest czasowe znoszenie odczuwania smaku słodkiego: kwasy gymnemowe konkurencyjnie blokują receptory słodyczy na języku, dzięki czemu cukier staje się przez kilkadziesiąt minut bezsmaczny — stąd praktyczne zastosowanie w ograniczaniu łaknienia na słodycze. Surowiec wykazuje działanie hipoglikemizujące: opisywano zmniejszanie wchłaniania glukozy w jelicie, poprawę wykorzystania glukozy oraz wpływ na czynność komórek beta trzustki. Wspomagająco stosowany w cukrzycy typu 2 i w insulinooporności, a także w otyłości i zaburzeniach lipidowych — obserwowano obniżanie stężenia trójglicerydów i cholesterolu LDL. Przypisuje mu się ponadto łagodne działanie moczopędne, przeciwzapalne i żółciopędne. Nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia cukrzycy.

Zastosowanie

Napar z liści: rozdrobniony susz zalać wrzątkiem, parzyć pod przykryciem kilkanaście minut, pić zwykle dwa razy dziennie, przed posiłkami. Do zniesienia ochoty na słodycze: niewielką szczyptę suszonego, sproszkowanego liścia potrzymać przez chwilę na języku (lub pożuć fragment liścia) — efekt utrzymuje się zwykle kilkadziesiąt minut i jest natychmiast wyczuwalny. Ekstrakty i kapsułki standaryzowane na kwasy gymnemowe dawkować wyłącznie zgodnie z zaleceniem producenta; nie zwiększać dawki samodzielnie. Surowiec działa wspomagająco i wymaga stosowania regularnego przez tygodnie, a nie doraźnie. Osoby leczące się z powodu cukrzycy muszą wprowadzać gurmar wyłącznie w porozumieniu z lekarzem i przy zaostrzonej kontroli glikemii — możliwa konieczność zmniejszenia dawek leków. Nie stosować u dzieci ani w kuracji ciągłej bez przerw.

Uwagi dla zielarza

Najprostszy i najpewniejszy test jakości surowca: pożuć szczyptę i spróbować cukru — jeśli cukier nadal smakuje słodko, surowiec jest bezwartościowy, stary albo sfałszowany. Efekt ten zanika w suszu przechowywanym zbyt długo lub przegrzanym, dlatego warto sprawdzać każdą partię. Liście suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 40 °C — wyższa niszczy saponiny; susz przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, najwyżej rok. Sam smak liścia jest lekko gorzkawo-cierpki, a napar niezbyt przyjemny — dlatego często łączy się go z innymi surowcami. Klasyczne mieszanki wspierające gospodarkę cukrową: gurmar z kozieradką, cynamonem cejlońskim i morwą białą; w ajurwedzie z guduchi i kurkumą. Uwaga na preparaty „odchudzające” z gurmarem o nieokreślonej zawartości kwasów gymnemowych — bez standaryzacji nie sposób ocenić, czy w ogóle działają. Nie mylić z innymi gatunkami Gymnema, ani z surowcami reklamowanymi jako „blokery cukru” zawierającymi tylko chrom lub błonnik.

Przeciwwskazania