Gwiazdnica pospolita

Opis

Gwiazdnica pospolita to chwast, którego zielarz nie wyrywa — tylko zbiera. Rośnie niemal cały rok, wschodzi już w lutym i kwitnie do grudnia, a w łagodne zimy nie zamiera wcale. Ziele jest jadalne, delikatne w smaku (przypomina młodą kukurydzę), bogate w witaminę C, sole mineralne i śluzy. W ziołolecznictwie ludowym ceniona przede wszystkim zewnętrznie — jako środek chłodzący, przeciwświądowy i gojący przy egzemach, wypryskach, oparzeniach i podrażnieniach skóry; wewnętrznie jako łagodny surowiec śluzowy, przeciwzapalny i wiosenno-oczyszczający. Nie ma monografii farmakopealnej, ale ma solidną, wielowiekową tradycję i wyjątkowo bezpieczny profil.

Wygląd

Roślina jednoroczna (czasem zimująca) o pędach płożących się lub podnoszących, długości 5–40 cm, tworząca luźne, miękkie darnie. Łodyga cienka, obła, krucha, soczysta, wyraźnie kolankowata, z jednym charakterystycznym pasem (linią) krótkich, gruczołowatych włosków biegnącym wzdłuż jednej strony międzywęźla i zmieniającym stronę przy każdym węźle — to najpewniejsza cecha diagnostyczna gatunku, sprawdzana gołym okiem lub lupą. Liście naprzeciwległe, jajowate, zaostrzone, długości 0,5–3 cm, całobrzegie, jasnozielone, nagie; dolne wyraźnie ogonkowe, górne siedzące. Kwiatostan: kwiaty pojedyncze w kątach liści lub w luźnych, widlastych wierzchotkach; kwiat drobny (średnicy 5–8 mm), o 5 zielonych działkach kielicha i 5 białych płatkach tak głęboko, niemal do nasady rozciętych, że wyglądają jak 10 — stąd „gwiazdka”; płatki są zwykle krótsze lub równe działkom; pręcików zwykle 3–5 (rzadko więcej), szyjki słupka 3. Owoc to jajowata torebka otwierająca się 6 ząbkami, z licznymi brunatnymi, brodawkowanymi nasionami. Korzeń wiązkowy, płytki, słaby — roślina wyrywa się jednym pociągnięciem.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po góry, jeden z najczęstszych chwastów kraju. Rośnie w ogrodach, na warzywnikach, rabatach, polach uprawnych, w sadach, na przychaciach, przydrożach, wysypiskach, w miejscach ruderalnych i na brzegach lasów, wszędzie tam, gdzie gleba jest żyzna, wilgotna i zaburzana. Wskaźnik gleb zasobnych w azot. Wschodzi i kwitnie przez większość roku — w łagodne zimy zielona pod śniegiem, co czyni ją źródłem świeżej zieleniny w lutym i marcu.

Warunki

Stanowisko od słonecznego po cieniste — świetnie znosi cień, w pełnym słońcu i suszy szybko więdnie. Gleba żyzna, próchniczna, wilgotna, zasobna w azot, spulchniona; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Nie wymaga uprawy — sama zasiedla każdą świeżo skopaną grządkę, a jedna roślina wydaje tysiące nasion i kilka pokoleń w roku. Mrozoodporna: kiełkuje w niskich temperaturach i zimuje w formie zielonej rozetki. Nie zbierać z poboczy dróg, z terenów nawożonych gnojowicą, z pól opryskiwanych herbicydami, z wybiegów dla psów ani z rabat pod okapem drzew przydrożnych — roślina rośnie nisko i łatwo zbiera zanieczyszczenia oraz kumuluje azotany z przenawożonych gleb.

Surowiec

ziele (Stellariae mediae herba) — świeże (najcenniejsze: sok, maść, okłady) lub suszone (napar). Surowiec ludowy, bez monografii farmakopealnej, ale o ugruntowanym zastosowaniu i wysokim bezpieczeństwie. Także warzywo dziko rosnące.

Termin zbioru

Ziele — praktycznie przez cały sezon wegetacyjny, od marca do października, a w łagodne zimy także zimą; najlepsze są młode, soczyste pędy przed i w początkach kwitnienia (marzec–maj oraz wrzesień–październik, gdy po deszczach rusza druga fala wzrostu). Latem, w upale, roślina staje się twarda, włóknista i mniej wartościowa. Zbierać w suchy dzień po obeschnięciu rosy, ścinając nożyczkami wierzchołkowe 5–15 cm pędu, nie wyrywając z korzeniem — roślina odbije i da drugi zbiór. Do soku i maści przerabiać natychmiast, na świeżo. Suszyć tego samego dnia.

Skład chemiczny

Śluzy, saponiny (triterpenowe — nadają lekko mydlany posmak przy dużym stężeniu), flawonoidy (m.in. rutyna, apigenina i jej glikozydy — witeksyna, izowiteksyna), kwasy fenolowe, kumaryny, witamina C (bardzo wysoka zawartość jak na roślinę zieloną — jedno z bogatszych krajowych źródeł wśród dziko rosnących roślin jadalnych), karotenoidy, witaminy z grupy B, sole mineralne z dużym udziałem potasu, wapnia, magnezu, żelaza, cynku, krzemionki, chlorofil, kwasy tłuszczowe omega-6 i omega-3 w niewielkich ilościach, niewielkie ilości szczawianów i azotanów (zależne od żyzności podłoża).

Właściwości

• Zewnętrznie: chłodzące, przeciwświądowe, przeciwzapalne, gojące i osłaniające — klasyczny surowiec przy egzemach, atopowym zapaleniu skóry, wypryskach, świądzie, oparzeniach słonecznych, ukąszeniach owadów, odparzeniach, pękającej skórze; działa też ściągająco i przyspiesza gojenie drobnych ran. To jest jej najlepiej ugruntowane zastosowanie i tu naprawdę działa. Wewnętrznie: śluzowo-osłaniające na błony śluzowe przewodu pokarmowego i gardła, łagodnie moczopędne, przeciwzapalne, wspomagające przy wiosennym „oczyszczaniu” (dostarcza witaminy C i soli mineralnych po zimie), tradycyjnie stosowane pomocniczo przy reumatyzmie i przy nadwadze (jako roślina o niskiej kaloryczności i lekkim działaniu moczopędnym — nie oczekuj tu jednak żadnego spektakularnego efektu, bo go nie ma). Ziele jest przede wszystkim wartościowym, dziko rosnącym warzywem — traktuj je bardziej jak żywność funkcjonalną niż jak lek.

Zastosowanie

Ziele świeże do sałatek, kanapek, pesto, zup i zielonych koktajli — smak delikatny, słodkawy, bez goryczy; garść dziennie jako dodatek warzywny. Napar: 2 łyżki suszonego ziela (lub garść świeżego) na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance, w kuracjach 2–4-tygodniowych. Sok ze świeżego ziela: przepuścić przez sokowirówkę lub zmiksować i przecisnąć; 1–2 łyżki 1–2 razy dziennie, kuracja wiosenna 2–3 tygodnie (sok szybko fermentuje — pić od razu, przechowywać maks. 2 dni w lodówce). Okład ze świeżego ziela: rozgnieść lub zmiksować na papkę, nałożyć bezpośrednio na swędzącą, podrażnioną skórę na 20–30 minut, zmienić 2–3 razy dziennie — najskuteczniejsze zastosowanie tej rośliny. Maść: świeże ziele przesmażyć krótko w smalcu lub oleju kokosowym (albo macerować w oliwie 2–3 tygodnie), przecedzić, zestalić woskiem pszczelim — na egzemy, świąd i suchą, pękającą skórę. Kąpiel: 2 garście ziela zalać litrem wrzątku, po 20 minutach dodać do wanny — przy uogólnionym świądzie i AZS.

Uwagi dla zielarza

Gwiazdnica jest wodnista i suszy się źle — schnie wolno, łatwo czernieje i pleśnieje; suszyć bardzo cienką warstwą, w przewiewie, w cieniu, w temperaturze do 35–40 °C, najlepiej w suszarce z wymuszonym obiegiem. Dobry susz jest jasnozielony i pachnie sianem; czarny lub śluzowaty to odpad. Prawda jest jednak taka, że susz z gwiazdnicy jest surowcem drugiej kategorii — traci większość witaminy C i śluzów. Ta roślina to surowiec ŚWIEŻY: rób z niej sok, maść, okłady, pesto i mrożonki (blanszowane i zamrożone porcje zachowują więcej niż susz). Rozpoznanie i gatunki mylone — to jest krytyczne: gwiazdnicę pospolitą poznajesz po JEDNYM pasie włosków biegnącym wzdłuż jednej strony łodygi i zmieniającym stronę na każdym węźle. Sprawdzaj to zawsze. Roślina, z którą można ją pomylić, jest niebezpieczna: kurzyślad polny (Lysimachia arvensis / Anagallis arvensis) — trujący, ma łodygę czterokanciastą, nagą, kwiaty pomarańczowoczerwone lub niebieskie i płatki NIErozcięte; już sam kolor kwiatu przesądza sprawę. Podobne są też mokrzyce (Moehringia trinervia — liście z trzema wyraźnymi nerwami) i inne gwiazdnice (Stellaria graminea, S. holostea) — te mają liście wąskie, trawiaste, nie jajowate. Wilczomlecze (Euphorbia) odróżnisz natychmiast: po przełamaniu ciekną białym, żrącym sokiem mlecznym — gwiazdnica soku mlecznego NIE MA. Zasada: nigdy nie zbieraj gwiazdnicy hurtem, garściami, bez oglądania — przeglądaj to, co trzymasz w ręku.

Przeciwwskazania