Haritaki

Opis

Haritaki to suszony, niedojrzały lub dojrzały owoc migdałecznika chebułowca, wysokiego drzewa rosnącego w Indiach i Azji Południowo-Wschodniej. W ajurwedzie jest surowcem o randze niemal mitycznej — nazywany „królem leków” i „abhaya” (bezlękowy) — a przede wszystkim stanowi jeden z trzech składników triphali, obok amli i bibhitaki. Owoc jest bardzo bogaty w garbniki hydrolizujące, co daje mu charakterystyczny cierpki, ściągający smak i podwójne działanie na jelita: w mniejszych ilościach ściągające i regulujące, w większych — przeczyszczające. Jest też cenionym surowcem garbarskim i barwierskim. Do Polski trafia wyłącznie z importu, w postaci całych owoców, proszku lub ekstraktu.

Wygląd

Drzewo liściaste dorastające do 20–30 m wysokości, o rozłożystej, kulistawej koronie i prostym pniu o średnicy do 1 m; kora ciemnoszara do prawie czarnej, głęboko, podłużnie spękana, łuszcząca się nieregularnymi płatami. Młode pędy i pąki pokryte rdzawym, jedwabistym owłosieniem. Liście prawie naprzeciwległe lub skrętoległe i skupione na końcach pędów, eliptyczne do podłużnie jajowatych, długości 7–20 cm, całobrzegie, skórzaste, o zaostrzonym wierzchołku i zaokrąglonej nasadzie, z pierzastym użyłkowaniem; na krótkim ogonku, tuż pod blaszką, występują dwa charakterystyczne gruczoły (miodniki) — cecha diagnostyczna rodzaju. Kwiaty drobne, kremowożółte, o silnym, nieprzyjemnym zapachu, bez płatków korony, zebrane w wydłużone, wąskie kłosy lub kłosowate grona wyrastające na końcach pędów i w kątach liści. Owoc — jajowaty do elipsoidalnego pestkowiec długości 2–4,5 cm, gładki lub z 5 podłużnymi żeberkami, w stanie świeżym zielonożółty, po wysuszeniu twardy, pomarszczony, brunatny do czarniawego, z pojedynczą, twardą, jasną pestką w środku. Owocnia w przełamie jasnobrunatna, o silnie cierpkim, ściągającym smaku.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce ani w Europie. Rośnie dziko w lasach liściastych Indii, Nepalu, Bangladeszu, Sri Lanki, Mjanmy, Tajlandii, Wietnamu i południowych Chin, od nizin po wysokość ok. 1500–2000 m n.p.m., najczęściej w widnych lasach suchych i wilgotnych, na zboczach wzgórz. W Indiach jest to jedno z pospolitszych drzew leśnych, a zbiór owoców stanowi ważne źródło dochodu ludności wiejskiej. W Polsce dostępny wyłącznie jako surowiec importowany — całe owoce, proszek, ekstrakt lub w składzie triphali.

Warunki

Uprawa w Polsce niemożliwa — drzewo tropikalne i subtropikalne, nieodporne na mróz, wymagające długiego, ciepłego okresu wegetacji. Potrzebuje stanowiska słonecznego, gleby głębokiej, przepuszczalnej, gliniastej lub piaszczysto-gliniastej, umiarkowanie żyznej, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,5), znosi okresową suszę i uboższe podłoża, ale nie toleruje podmokłości i przymrozków. Ewentualna uprawa wyłącznie w ogrzewanej szklarni jako roślina kolekcjonerska, bez szans na owocowanie. Nie ma sensu poszukiwanie surowca w kraju; kupując, unikać owoców niewiadomego pochodzenia, bo importowane partie bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi i pleśniami.

Surowiec

owoc, a właściwie owocnia bez pestki (Terminaliae chebulae fructus / pericarpium) — w handlu jako całe suszone owoce, sproszkowana owocnia lub ekstrakt; kora i galasy mają znaczenie wyłącznie techniczne (garbarstwo, barwiarstwo)

Termin zbioru

Owoce zbiera się w krajach pochodzenia od jesieni do zimy (mniej więcej listopad–luty), a zależnie od przeznaczenia — na różnym etapie dojrzałości. Owoce niedojrzałe, drobne i ciemne, są najbogatsze w garbniki i mają najsilniejsze działanie przeczyszczające. Owoce w pełni dojrzałe, większe, żółtobrunatne, działają łagodniej i bardziej ściągająco. Zbiór prowadzi się ręcznie, przez otrząsanie lub zbieranie opadłych owoców, przy suchej pogodzie. Po zbiorze owoce suszy się na słońcu do całkowitej twardości, następnie usuwa pestkę, a owocnię kruszy i mieli. Wilgotne, niedosuszone owoce szybko pleśnieją.

Skład chemiczny

Bardzo wysoka zawartość garbników hydrolizujących — sięgająca kilkudziesięciu procent suchej masy owocni; dominują chebulagowa i chebulinowa forma kwasów, kwas chebulowy, kwas galusowy i elagowy, korylagina, punikalagina, terchebulina oraz elagotaniny. Obok nich: triterpeny (kwas arjunowy, arjunglukozyd), antrachinony (m.in. senozydowe pochodne, odpowiadające częściowo za efekt przeczyszczający), flawonoidy, kwasy fenolowe, sterole, olej tłuszczowy w nasieniu, cukry, pektyny i kwasy organiczne (bursztynowy, szikimowy). Skład i proporcje zmieniają się z dojrzałością owocu — im mniej dojrzały, tym więcej garbników i antrachinonów.

Właściwości

• Surowiec o działaniu dwukierunkowym na jelita: w małych ilościach ściągający, przeciwbiegunkowy i regulujący — dzięki garbnikom uszczelniającym błonę śluzową; w większych — łagodnie przeczyszczający i perystaltyczny, przy czym w odróżnieniu od typowych antranoidów uchodzi za środek nieuzależniający i nieodwadniający, stosowany także przewlekle. Działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (zewnętrznie: płukanki na dziąsła, gardło i rany), silnie przeciwutleniająco, żółciopędnie i wiatropędnie. W ajurwedzie uchodzi za rasajanę — środek wzmacniający i odmładzający — oraz za lek „wymiatający” toksyny (ama) z przewodu pokarmowego. Opisywano także działanie hipolipemizujące, hepatoprotekcyjne i wspomagające gojenie. Wywar bywa stosowany do przemywania oczu przy stanach zapalnych spojówek.

Zastosowanie

Odwar z rozdrobnionej owocni: surowiec zalać wodą, gotować kilkanaście minut pod przykryciem, odcedzić; pić raz lub dwa razy dziennie. Proszek z owocni: przyjmowany tradycyjnie z ciepłą wodą — na noc działa regulująco na wypróżnienia, rano na czczo bardziej tonizująco; zaczynać od bardzo małej porcji i dostosowywać ilość do reakcji jelit, bo wrażliwość jest indywidualna. Najczęściej stosowany nie samodzielnie, lecz w składzie triphali (haritaki, bibhitaki, amla w równych częściach) — mieszanka działa łagodniej i jest lepiej tolerowana przewlekle. Ekstrakty i kapsułki dawkować zgodnie z zaleceniem producenta. Zewnętrznie: mocny odwar jako płukanka do jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł i aftach, do przemywania trudno gojących się ran oraz jako okład. Nie stosować w kuracji przeczyszczającej dłużej niż kilka–kilkanaście dni bez przerwy; do regulacji trawienia — w małych, stałych porcjach.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec to twarde, ciężkie owoce o pomarszczonej, brunatnoczarnej skórce i wyraźnym, silnie ściągającym smaku; owocnia w przełamie powinna być zwarta, jasnobrunatna, bez pleśni i bez zapachu stęchlizny. Owoce lekkie, kruszące się w palcach i pozbawione cierpkości są stare — garbniki utleniają się i tracą aktywność. Kupować raczej całe owoce niż gotowy proszek: proszek szybko wietrzeje i najczęściej bywa fałszowany domieszką zmielonych pestek (bezwartościowych) albo innych mirobalanów. Pestkę zawsze usuwać przed mieleniem. Suszyć i przechowywać w warunkach suchych; przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowiec chłonie wilgoć i pleśnieje. Nie mylić z pokrewnymi gatunkami: bibhitaki (Terminalia bellirica) ma owoce niemal kuliste i szarawo owłosione, amla (Phyllanthus emblica) — jasnozielone, jędrne i kwaśne; wszystkie trzy wchodzą w skład triphali, ale mają odmienne działanie. Garbniki haritaki wiążą białka i żelazo — nie parzyć w naczyniach żelaznych i nie łączyć z posiłkiem białkowym ani z preparatami żelaza. Sproszkowany owoc barwi ślinę i naczynia na brunatno.

Przeciwwskazania