Reynoutria multiflora
Bulwiasty korzeń chińskiego pnącza z rodziny rdestowatych, tradycyjny surowiec „na siwiznę” i wzmacniający, obarczony realnym ryzykiem uszkodzenia wątroby.
He shou wu to bulwiasto zgrubiały korzeń wieloletniego pnącza z rodziny rdestowatych, spokrewnionego z uciążliwymi u nas rdestowcami. W tradycyjnej medycynie chińskiej należy do najbardziej znanych surowców tonizujących — przypisuje mu się wzmacnianie „nerek i wątroby”, odżywianie krwi oraz przywracanie ciemnej barwy włosom; sama nazwa odsyła do legendy o starcu, któremu korzeń wrócił czarne włosy. Rozróżnia się dwie postacie surowca o odmiennym działaniu: korzeń surowy, wyraźnie przeczyszczający, oraz korzeń przetworzony (gotowany z czarną soją), używany jako tonik. Surowiec jest dziś przedmiotem poważnych ostrzeżeń bezpieczeństwa: udokumentowano liczne przypadki polekowego uszkodzenia wątroby, w tym niewydolności wymagającej przeszczepu. W Polsce dostępny wyłącznie z importu, jako suplement.
Bylina o pnących się, wijących pędach osiągających 2–4 m długości, u nasady drewniejących, w górnej części czerwonawych lub zielonych, cienkich i skręcających się wokół podpór. Liście skrętoległe, długoogonkowe, szerokojajowate do sercowatych, o zaostrzonym wierzchołku i wyraźnie sercowatej nasadzie, całobrzegie, cienkie; u nasady ogonka charakterystyczna dla rdestowatych błoniasta gatka (ochrea) obejmująca łodygę — to cecha rodzinowa, po której najłatwiej rozpoznać roślinę. Kwiaty bardzo drobne, białe do zielonkawobiałych, pięciokrotne, zebrane w liczne, luźne, silnie rozgałęzione wiechy na końcach pędów i w kątach liści — stąd nazwa gatunkowa. Owoc — drobny, trójkanciasty orzeszek zamknięty w oskrzydlonym, rozrosłym okwiecie. Organ podziemny to najważniejsza cecha diagnostyczna: nieregularnie wrzecionowate lub bulwiaste, ciężkie zgrubienie korzeniowe długości 6–15 cm, z zewnątrz czerwonobrunatne, o pomarszczonej powierzchni; w przekroju poprzecznym jasnoróżowobrunatne, z wyraźnym pierścieniem rozproszonych, koncentrycznie ułożonych wiązek przewodzących tworzących obraz „chmurek” lub „obłoków” wokół środkowego rdzenia — po tym rysunku odróżnia się autentyczny surowiec.
Gatunek nie występuje dziko w Polsce. Pochodzi z Chin (zwłaszcza prowincje środkowe i południowe: Henan, Hubei, Guangxi, Guangdong, Guizhou), Tajwanu, Japonii i północnego Wietnamu, gdzie rośnie w zaroślach, na skrajach lasów, w dolinach, przy strumieniach i na kamienistych zboczach, do wysokości ok. 1500 m n.p.m. W Chinach jest też uprawiany na dużą skalę. Do Polski trafia wyłącznie z importu, głównie jako suszone plastry korzenia, proszek lub ekstrakt. Uwaga: w polskiej przyrodzie pospolicie występują pokrewne, ale zupełnie inne gatunki — rdestowiec ostrokończysty i rdestowiec japoński (Reynoutria japonica, R. sachalinensis); nie są zamiennikami tego surowca.
W Polsce uprawiany bywa wyjątkowo, jako roślina kolekcjonerska — jest tylko częściowo mrozoodporny (część źródeł podaje wytrzymałość porównywalną z ciepłymi rejonami strefy 6–7), więc w naszym klimacie wymaga stanowiska osłoniętego, ciepłego i zabezpieczenia korzenia na zimę; w surowe zimy przemarza. Lubi stanowisko słoneczne do półcienistego, glebę żyzną, próchniczną, przepuszczalną i umiarkowanie wilgotną, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 6,0–7,5), oraz podporę do wspinania. Nie sadzić bez rozwagi — jak wiele rdestowatych rozrasta się ekspansywnie. Surowca leczniczego nie pozyskuje się w Polsce i nie należy zastępować go korzeniem rodzimych rdestowców, które mają inny skład i inne zastosowanie.
korzeń bulwiasto zgrubiały (Polygoni multiflori radix) — w postaci surowej (sheng he shou wu, działanie przeczyszczające) lub przetworzonej przez gotowanie z czarną soją (zhi he shou wu, działanie tonizujące); rzadziej łodyga z liśćmi (ye jiao teng, Caulis Polygoni multiflori), stosowana na bezsenność
Korzeń wykopuje się w kraju pochodzenia jesienią lub wczesną wiosną (mniej więcej wrzesień–listopad albo marzec–kwiecień), gdy roślina jest w spoczynku, z okazów co najmniej 3–4-letnich — młode korzenie są ubogie w związki czynne. Po wykopaniu obmywa się je, odcina cienkie korzonki, kroi w grube plastry i suszy. Surowiec przeznaczony na tonik poddaje się następnie tradycyjnej obróbce (paozhi): wielogodzinnemu gotowaniu lub parowaniu z odwarem z czarnej soi, po czym ponownemu suszeniu — powtarzanemu nawet kilkakrotnie; proces ten zmienia barwę na niemal czarną, obniża zawartość antrachinonów i znosi działanie przeczyszczające. Łodygę z liśćmi zbiera się późnym latem i jesienią.
Stilbeny — przede wszystkim 2,3,5,4'-tetrahydroksystilbeno-2-O-β-D-glukozyd (TSG), uważany za główny związek czynny, obok resweratrolu i jego pochodnych. Antrachinony: emodyna, fiscjon, reina, chryzofanol i ich glikozydy — odpowiadają za działanie przeczyszczające surowego korzenia i są podejrzewane o udział w hepatotoksyczności. Ponadto garbniki (katechiny, procyjanidyny), fosfolipidy (lecytyna), flawonoidy, kwasy fenolowe, sterole i skrobia. Obróbka z czarną soją obniża zawartość wolnych antrachinonów i zwiększa udział form związanych — stąd odmienne działanie surowca przetworzonego.
Surowiec silnie działający, potencjalnie hepatotoksyczny — nie nadaje się do swobodnego, samodzielnego stosowania. Nie przygotowywać domowych naparów, odwarów ani nalewek z korzenia bez wiedzy i nadzoru osoby wykwalifikowanej. Jeżeli surowiec jest stosowany, to wyłącznie w postaci przetworzonej (zhi he shou wu, gotowany z czarną soją), w recepturach tradycyjnej medycyny chińskiej układanych przez wykwalifikowanego terapeutę, w kuracjach krótkich i przerywanych, przy okresowej kontroli prób wątrobowych (ALT, AST, bilirubina). Korzeń surowy, ze względu na silne działanie przeczyszczające i największą zawartość antrachinonów, do stosowania wewnętrznego nadaje się najmniej. Suplementy „fo-ti” i „he shou wu” dostępne w internecie mają nierzadko nieznaną postać surowca i nieznaną dawkę — nie zaleca się ich stosowania. W razie wystąpienia żółtaczki, ciemnego moczu, świądu, nudności, bólu w prawym podżebrzu lub osłabienia — natychmiast odstawić preparat i zgłosić się do lekarza.
Rozróżnienie surowca surowego od przetworzonego jest kluczowe i najczęściej pomijane: surowy korzeń jest jasnobrunatny do czerwonawego, w przekroju widać jasne „obłoczki” wiązek, smak gorzkawo-cierpki; korzeń przetworzony jest ciemnobrunatny do czarnego, zwarty, o słodkawym posmaku. Sprzedawcy nagminnie mieszają obie postacie albo sprzedają surowiec „gotowany” jedynie pozornie (barwiony, a nie obrabiany) — a to właśnie prawidłowa obróbka obniża zawartość toksycznych antrachinonów. Cechą diagnostyczną autentycznego korzenia jest wspomniany koncentryczny rysunek wiązek przewodzących w przekroju. Suszyć i przechowywać w suchym, ciemnym miejscu, w szczelnych naczyniach. Nie mylić z rodzimymi rdestowcami (Reynoutria japonica) — ich kłącze zawiera resweratrol i emodynę, ale ma zupełnie inne zastosowanie i nie jest zamiennikiem. Nie mylić także z rdestem ptasim ani z rdestem ostrogorzkim. Największy błąd warsztatowy to traktowanie he shou wu jak łagodnego „zioła na włosy”: to surowiec o udokumentowanej hepatotoksyczności, w wielu krajach objęty ostrzeżeniami organów nadzoru farmaceutycznego, a w niektórych — ograniczeniami w sprzedaży. Uczciwa rekomendacja dla zielarza brzmi: nie polecać go osobom bez nadzoru medycznego.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.