Lawsonia inermis
Krzew z Afryki Północnej i Azji, którego sproszkowany liść daje trwały rudopomarańczowy barwnik do włosów i skóry oraz łagodny surowiec przeciwzapalny.
Henna to sproszkowany liść lawsonii bezbronnej, krzewu uprawianego od tysiącleci w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w Indiach. Jej zastosowanie jest przede wszystkim kosmetyczne i barwierskie: zawarty w liściu lawson wiąże się z keratyną włosa i paznokcia, dając trwały, rudopomarańczowy kolor, a zmieszany z odpowiednim kwaśnym płynem służy do wykonywania zdobień skóry (mehndi). W ziołolecznictwie ludowym Bliskiego Wschodu i Indii stosowana jest zewnętrznie — jako środek ściągający, chłodzący, przeciwgrzybiczy i wspomagający gojenie. Zastosowanie wewnętrzne jest marginalne i ryzykowne, a hennę „czarną” z dodatkiem PPD trzeba traktować jako produkt niebezpieczny. W polskim zielarstwie funkcjonuje jako surowiec importowany, głównie kosmetyczny.
Silnie rozgałęziony krzew lub niewielkie drzewko wysokości 2–6 m, o gęstej koronie i sztywnych, czterokanciastych młodych pędach; starsze gałązki, zwłaszcza u roślin rosnących w suchych warunkach, kończą się zaostrzonym, cierniowatym szczytem — mimo epitetu „inermis” (bezbronna) roślina bywa więc kolczasta. Kora szarobrunatna. Liście naprzeciwległe, prawie siedzące, drobne (1,5–5 cm), eliptyczne do lancetowatych, całobrzegie, skórzaste, o zaostrzonym wierzchołku i klinowatej nasadzie, z wyraźnym nerwem głównym i delikatnym użyłkowaniem pierzastym; to właśnie one zawierają barwnik. Kwiaty drobne, silnie i słodko pachnące, białe do kremowożółtych lub różowawych, czterokrotne, o pomarszczonych płatkach i długich pręcikach, zebrane w duże, szczytowe, piramidalne wiechy. Owoc — kulista, drobna torebka wielkości grochu, pękająca nieregularnie, zawierająca liczne drobne, kanciaste, brunatne nasiona. Korzeń palowy z licznymi korzeniami bocznymi.
Gatunek nie występuje w Polsce. Pochodzi z Afryki Północnej i Wschodniej oraz południowo-zachodniej Azji; uprawiany na szeroką skalę w Indiach (zwłaszcza Radżastan — Sodżat uchodzi za światowe centrum produkcji henny), Pakistanie, Iranie, Egipcie, Sudanie, Maroku i Jemenie. Rośnie w klimacie gorącym i suchym, w zaroślach, na obrzeżach pól, wzdłuż strumieni i jako roślina żywopłotowa. Do Polski trafia wyłącznie z importu, jako mielony liść pakowany w folię — najczęściej pochodzenia indyjskiego, irańskiego lub marokańskiego.
W polskich warunkach uprawa gruntowa niemożliwa — krzew nie znosi mrozu i wymaga długiego, gorącego okresu wegetacji; poniżej ok. 10 °C wzrost ustaje, a przymrozek go zabija. Wymaga stanowiska pełnosłonecznego, gleby przepuszczalnej, piaszczystej lub piaszczysto-gliniastej, ubogiej do umiarkowanie żyznej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 7,0–8,5); znosi zasolenie i suszę, nie toleruje podmokłości. Zawartość barwnika w liściu jest tym wyższa, im gorętsze i bardziej suche warunki — henna z chłodniejszych rejonów barwi słabiej. W Polsce możliwa wyłącznie uprawa doniczkowa/szklarniowa, bez znaczenia użytkowego. Nie kupować henny z niepewnych źródeł — najczęstsze zagrożenie to nie zanieczyszczenie środowiskowe, lecz celowa domieszka syntetycznych barwników.
liść (Lawsoniae folium) — w handlu wyłącznie w postaci drobno zmielonego proszku; pomocniczo kwiat (Lawsoniae flos) jako surowiec perfumeryjny („olejek mehndi”), rzadziej kora i nasiona w medycynie ludowej
Liście zbiera się w krajach uprawy zwykle dwa razy w roku, po porze deszczowej i w porze suchej — w Indiach mniej więcej od października do lutego oraz w drugim rzucie wiosną. Ścina się całe ulistnione pędy z roślin co najmniej 2–3-letnich, przy suchej pogodzie, a najwyższą zawartość lawsonu mają w pełni wyrośnięte, dojrzałe liście z roślin rosnących w warunkach suchych i gorących; liście młode i z roślin nawadnianych barwią słabiej. Zebrane pędy suszy się na słońcu, po czym liście omłaca się, oddziela od gałązek, przesiewa i mieli — im drobniejsze przesianie, tym lepsza pasta. Kwiaty, zbierane w pełni kwitnienia, przerabia się na olejki i perfumy.
Głównym związkiem czynnym jest lawson (2-hydroksy-1,4-naftochinon), naftochinon o silnym powinowactwie do keratyny, występujący w liściu w postaci prekursorów glikozydowych (hennozydy) i uwalniany dopiero po zakwaszeniu i uwodnieniu pasty. Poza tym liść zawiera garbniki (kilka–kilkanaście procent), kumaryny, ksantony, flawonoidy (luteolina, apigenina i ich glikozydy), kwasy fenolowe, żywice, śluzy, sterole oraz niewielkie ilości olejku eterycznego. Kwiaty zawierają olejek eteryczny o silnym, słodkim zapachu (m.in. jonony), stosowany w perfumerii. Zawartość lawsonu w handlowej hennie waha się szeroko i to ona decyduje o sile barwienia.
Zastosowanie wyłącznie zewnętrzne. Barwienie włosów: proszek zalać ciepłym płynem lekko kwaśnym (herbata, sok z cytryny rozcieńczony wodą, kefir) do konsystencji gęstej śmietany, odstawić na kilka godzin w cieple, aż pasta uwolni barwnik (na powierzchni pojawia się rdzawy nalot), nałożyć na wilgotne, umyte włosy, owinąć folią i trzymać zwykle od 1 do kilku godzin — im dłużej i cieplej, tym intensywniejszy kolor. Spłukiwać samą wodą, bez szamponu; pełny kolor wybarwia się przez 2–3 doby. Mehndi (zdobienie skóry): drobno przesiana pasta z dodatkiem cukru i olejku eterycznego, nakładana stożkiem, pozostawiana na skórze na kilka godzin. Na paznokcie i przy grzybicy: gęsta pasta jako okład. Zawsze wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry oraz próbę koloru na odciętym pasemku włosów — efekt na siwych i rozjaśnionych włosach bywa jaskrawopomarańczowy. NIE stosować henny wewnętrznie: nie pić naparów ani odwarów z liścia — lawson w większych dawkach jest toksyczny i wywołuje hemolizę.
Dobra henna to drobno zmielony, świeży proszek o barwie oliwkowozielonej do szarozielonej i wyraźnym, sianowym zapachu; proszek brunatny, szary lub bez zapachu jest stary i będzie barwił słabo. Surowiec traci lawson z czasem — kupować małe opakowania i zużywać w ciągu roku, przechowywać szczelnie zamknięty, w chłodzie i ciemności; nadmiar można zamrozić, także w postaci gotowej pasty (zamrażanie nie niszczy uwolnionego barwnika). Pasta wymaga „uwolnienia barwnika” — kilku godzin w cieple; nakładana od razu barwi znacznie słabiej. Kluczowe ostrzeżenie warsztatowe: tak zwana „czarna henna” do tatuaży skórnych z reguły nie jest henną, lecz zawiera parafenylenodiaminę (PPD) — substancję powodującą ciężkie, czasem trwałe kontaktowe zapalenie skóry, blizny i dożywotnie uczulenie na farby do włosów; henna prawdziwa NIGDY nie barwi skóry na czarno, tylko na rudobrązowo. Podobnie „henna neutralna” to zwykle Cassia obovata, a „henna czarna” do włosów — indygo (Indigofera tinctoria); to inne rośliny. Henna nie rozjaśnia i nie usuwa koloru, tylko nakłada barwę — na ciemnych włosach daje jedynie miedziany refleks. Nie stosować henny na włosy świeżo farbowane syntetycznie, z trwałą ondulacją ani z metalicznymi solami — reakcja bywa gwałtowna i nieprzewidywalna, a włosy mogą się zniszczyć. Henna z rozdrobnionych gałązek i domieszką piasku barwi nierówno — wybierać wielokrotnie przesiewaną (tzw. body art quality).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.