Hibiskus (ketmia szczawiowa)

Opis

Hibiskus stosowany w zielarstwie to nie ozdobna ketmia syryjska z naszych ogrodów, lecz ketmia szczawiowa — jednoroczna roślina uprawiana w strefie tropikalnej dla mięsistych, ciemnoczerwonych kielichów. To one, a nie płatki korony, są właściwym surowcem: po wysuszeniu dają napar o intensywnej rubinowej barwie i wyraźnie kwaśnym smaku. W ziołolecznictwie ceniony jako łagodny środek moczopędny i wspomagający regulację ciśnienia tętniczego, w praktyce handlowej — jako naturalny barwnik i zakwaszacz mieszanek owocowych. Barwa naparu pochodzi od antocyjanów i jest wskaźnikowa: w kwaśnym środowisku czerwona, po dodaniu zasady zmienia się na sinozieloną.

Wygląd

Roślina jednoroczna, w uprawie osiąga 1,5–3 m wysokości, o wzniesionym, silnie rozgałęzionym pokroju. Łodyga gładka, w górnej części wyraźnie czerwonawa do purpurowej, u nasady drewniejąca. Liście skrętoległe, długoogonkowe, dwupostaciowe: dolne całobrzegie, jajowate, górne głęboko 3–5-dłoniastodzielne o lancetowatych, ząbkowanych odcinkach, użyłkowanie dłoniaste z czerwonawym nerwem głównym. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści na krótkich szypułkach, o średnicy 6–10 cm, korona 5-płatkowa, jasnożółta do kremowej, z ciemnoczerwoną, purpurową plamą u nasady płatków; pręciki zrośnięte w charakterystyczną dla ślazowatych rurkę pręcikową otaczającą słupek. Po przekwitnięciu kielich i podkielich (kieliszek z 8–12 wąskich listków) silnie się rozrastają, mięśnieją i przybierają barwę ciemnoczerwoną do karminowej — to one tworzą charakterystyczny, mięsisty, żebrowany „owoc”. Właściwy owoc to owłosiona torebka ukryta wewnątrz kielicha, zawierająca nerkowate, brunatne nasiona. System korzeniowy palowy.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce dziko i nie zimuje w gruncie. Pochodzi prawdopodobnie z Afryki Zachodniej, obecnie uprawiany w całej strefie tropikalnej i subtropikalnej. Główni dostawcy surowca zielarskiego to Sudan i Egipt (surowiec sudański uchodzi za najlepszy jakościowo — ciemny, mięsisty, o wysokiej kwasowości), a także Nigeria, Senegal, Tajlandia, Chiny i Meksyk. Do Polski trafia wyłącznie jako susz importowany, sprzedawany w całych kielichach lub w postaci rozdrobnionej do mieszanek herbacianych.

Warunki

W Polsce możliwa wyłącznie uprawa jednoroczna z rozsady, pod osłonami lub w donicach — roślina ginie przy pierwszym przymrozku i wymaga temperatury powyżej 20 °C oraz długiego okresu wegetacji, przez co w naszym klimacie rzadko dochodzi do zawiązania i wybarwienia kielichów. Wymaga stanowiska pełnosłonecznego, osłoniętego od wiatru, gleby przepuszczalnej, próchnicznej, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0), umiarkowanie wilgotnej — nie znosi zastoin wody. Roślina dnia krótkiego: kwitnienie inicjuje skracający się dzień, co w naszej szerokości geograficznej przypada już na okres chłodów. Nie mylić stanowiskowo z zimotrwałą ketmią syryjską (Hibiscus syriacus), która w Polsce rośnie w ogrodach, ale nie jest surowcem zielarskim.

Surowiec

kielich kwiatowy z kieliszkiem (Hibisci sabdariffae flos, w handlu jako „kwiat hibiskusa”), rzadziej nasiona i liście (zastosowanie spożywcze)

Termin zbioru

Kielichy — zbierane w kraju uprawy 2–3 tygodnie po przekwitnięciu kwiatu, gdy są w pełni wybarwione, mięsiste i jeszcze soczyste, a torebka nasienna nie zdrewniała; zbiór ręczny, sukcesywny, w miarę dojrzewania, najlepiej w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Zbyt późny zbiór daje surowiec włóknisty, blady i ubogi w kwasy. Bezpośrednio po zbiorze kielichy oddziela się od torebki nasiennej (wypycha się ją specjalnym rurkowym nożem) i suszy. Liście i młode pędy — na potrzeby kuchenne w czasie wegetacji. Nasiona — po dojrzeniu torebek.

Skład chemiczny

Kwasy organiczne stanowiące o charakterze surowca: kwas hibiskusowy (specyficzny dla gatunku lakton kwasu hydroksycytrynowego), a także cytrynowy, jabłkowy, winowy i askorbinowy. Antocyjany odpowiadające za barwę: głównie delfinidyno-3-sambubiozyd (hibiscyna) i cyjanidyno-3-sambubiozyd. Ponadto flawonoidy (hibiscetyna, gossypetyna, kwercetyna), kwasy fenolowe (chlorogenowy, protokatechowy), śluzy roślinne, pektyny, sole mineralne (wapń, żelazo), niewielkie ilości karotenoidów. Nasiona zawierają olej tłuszczowy i białko — nie są jednak surowcem leczniczym.

Właściwości

• Napar działa łagodnie moczopędnie i lekko przeczyszczająco, a dzięki zawartości śluzów — powlekająco na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Antocyjany i flawonoidy wykazują działanie przeciwutleniające i uszczelniające naczynia włosowate. Surowiec tradycyjnie stosowany jako środek wspomagający obniżanie podwyższonego ciśnienia tętniczego oraz przy skłonności do zatrzymywania wody w organizmie; działanie hipotensyjne jest łagodne i ma charakter wspomagający, nie zastępuje leczenia. Kwasy organiczne pobudzają wydzielanie soków trawiennych i orzeźwiają, przez co napar bywa polecany przy braku apetytu i w upały. Ludowo używany także jako środek przeciwgorączkowy i napój uzupełniający płyny przy stanach podgorączkowych.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (ok. 1,5–2 g) rozdrobnionych kielichów na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 2–3 razy dziennie. Kielichy całe wymagają dłuższego zaparzania — nawet 15–20 minut, albo wcześniejszego rozdrobnienia. Napar zimny (macerat na zimno, 6–8 godzin) jest łagodniejszy w smaku i mniej ściągający — dobry na napój orzeźwiający. Klasyczne karkade: mocny napar słodzony miodem, podawany na gorąco lub z lodem. Ze względu na wyraźną kwasowość napar warto rozcieńczać i pić przez słomkę przy skłonności do nadwrażliwości szkliwa. W mieszankach hibiskus pełni funkcję barwiącą i zakwaszającą — wystarczy 10–20% udziału, przy większym zdominuje smak całej kompozycji.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec to całe lub grubo łamane kielichy o barwie ciemnoczerwonej do wiśniowej, matowe, elastyczne, wyraźnie kwaśne w smaku i o czystym owocowym zapachu. Surowiec brązowy, szarawy lub rozsypujący się w pył jest przetrzymany albo źle suszony — utracił antocyjany i kwasy. Sprawdzian domowy: garść suszu zalana wrzątkiem powinna w ciągu minuty oddać intensywnie rubinowy kolor; jeśli napar jest brunatny i mętny, surowiec jest stary. Suszenie w kraju uprawy prowadzi się w cieniu i przewiewie lub w suszarniach do 40–45 °C — wyższa temperatura i światło słoneczne rozkładają antocyjany i dają blady, brązowiejący produkt. Przechowywać w szczelnych, nieprzezroczystych opakowaniach, w suchym miejscu — surowiec jest silnie higroskopijny, zawilgocony zbryla się i pleśnieje. Nie używać naczyń żelaznych ani aluminiowych: kwasy organiczne reagują z metalem, dając metaliczny posmak i zmianę barwy; parzyć w szkle lub ceramice. Uwaga na częste w handlu podmiany i skróty: „kwiat hibiskusa” to prawie zawsze kielich H. sabdariffa, natomiast płatki ketmii syryjskiej (H. syriacus) i różnych odmian ozdobnych nie mają ani kwaśnego smaku, ani działania — surowiec, który nie zakwasza naparu, nie jest ketmią szczawiową. Hibiskus dobrze łączy się z owocem dzikiej róży i głogiem (naczynia, witamina C), z melisą i lipą (napary letnie), z kwiatem lipy i owocem czarnego bzu.

Przeciwwskazania