Honeybush

Opis

Honeybush to zbiorcza nazwa handlowa kilkunastu gatunków z rodzaju Cyclopia, rosnących wyłącznie w Górach Przylądkowych w Republice Południowej Afryki; najczęściej pozyskiwanym i najbardziej cenionym jest Cyclopia intermedia. Nazwa pochodzi od wyraźnego, miodowego zapachu kwiatów. Surowcem jest fermentowane (utleniane) ziele, dające napar bezkofeinowy, o niskiej zawartości garbników, łagodnie słodkawy — dzięki temu nie gorzknieje przy przedłużonym parzeniu i nadaje się dla dzieci oraz osób unikających pobudzenia. W europejskim zielarstwie funkcjonuje przede wszystkim jako łagodna herbatka wieczorna i baza mieszanek, a nie jako surowiec o zdefiniowanym działaniu farmakologicznym.

Wygląd

Krzew wieloletni z rodziny bobowatych (motylkowych), o wysokości 1–2 m (w sprzyjających warunkach do 3 m), gęsto rozgałęziony, o wzniesionych, sztywnych, drobno bruzdowanych pędach. Liście trójlistkowe (charakterystyczne dla motylkowych), skrętoległe, o listkach wąskolancetowatych do eliptycznych, całobrzegich, skórzastych, matowozielonych, o podwiniętych brzegach i wyraźnym nerwie głównym, spód jaśniejszy. Kwiaty motylkowe, typowej budowy z żagielkiem, dwoma skrzydełkami i łódeczką, jasnożółte do intensywnie żółtych, o silnym miodowym zapachu, zebrane w krótkie, szczytowe grona wyrastające na skróconych bocznych pędach — kwiatostan sprawia wrażenie zbitych pęczków. Owoc to typowy dla bobowatych strąk, spłaszczony, kilkunasocentymetrowy, zawierający twarde, nerkowate nasiona. System korzeniowy głęboki, palowy, z brodawkami symbiotycznych bakterii wiążących azot; roślina po pożarze odbija z podziemnego zgrubienia (lignotuber).

Gdzie rośnie

Endemit Południowej Afryki — nie występuje dziko nigdzie indziej na świecie i nie rośnie w Polsce. Naturalne stanowiska to fynbos: zbiorowiska twardolistnych krzewinek na ubogich, kwaśnych, piaszczystych glebach gór Prowincji Przylądkowej Zachodniej i Wschodniej, na wysokościach od poziomu morza po ok. 1500 m n.p.m. Cyclopia intermedia rośnie głównie w wyższych partiach gór i przez długi czas pozyskiwana była ze stanu naturalnego; dziś coraz większa część surowca pochodzi z upraw plantacyjnych. Do Polski trafia wyłącznie jako susz importowany, najczęściej za pośrednictwem hurtowni herbacianych.

Warunki

W polskim klimacie uprawa gruntowa jest niemożliwa — roślina nie znosi mrozów poniżej kilku stopni i wymaga długiego, suchego, ciepłego lata; ewentualne próby ograniczają się do uprawy pojemnikowej z zimowaniem w chłodnej szklarni. W warunkach naturalnych wymaga stanowiska w pełnym słońcu, gleby bardzo przepuszczalnej, piaszczystej, ubogiej w składniki pokarmowe (azot pozyskuje z symbiozy) i wyraźnie kwaśnej (pH ok. 4,5–5,5). Nie znosi gleb wapiennych, zwięzłych i podmokłych; źle reaguje na nawożenie azotem. Roślina przystosowana do okresowych pożarów — regeneruje się z podziemnych organów.

Surowiec

ziele — ulistnione pędy z kwiatami (Cyclopiae herba), w handlu jako susz fermentowany („czerwony”) lub niefermentowany („zielony”)

Termin zbioru

Zbiór w kraju pochodzenia prowadzi się w okresie kwitnienia i tuż po nim, gdy pędy zawierają najwięcej związków zapachowych — na półkuli południowej przypada to na późną wiosnę i lato, czyli od października do stycznia (w przeliczeniu na nasze pory roku: odpowiednik naszej wiosny i wczesnego lata). Ścina się ulistnione, jednoroczne pędy z kwiatami, sekatorem lub kosiarką, pozostawiając część krzewu do regeneracji; roślinę tnie się nie częściej niż co 2 lata. Świeżo zebrane ziele rozdrabnia się i poddaje fermentacji (utlenianiu enzymatycznemu) w podwyższonej temperaturze przez ok. 24–60 godzin — dopiero wtedy powstaje charakterystyczna czerwonobrunatna barwa i miodowo-karmelowy aromat. Surowiec „zielony” (niefermentowany) suszy się bezpośrednio po zbiorze, ma smak trawiasty i wyższą zawartość polifenoli.

Skład chemiczny

Polifenole: ksantony (mangiferyna, izomangiferyna — związki charakterystyczne dla rodzaju), flawanony (hesperydyna, narirutyna, eriocytryna), izoflawony (m.in. formononetyna, kalikozyna), flawony (luteolina) oraz kumestany. Ponadto kwasy fenolowe, niewielkie ilości garbników (znacznie mniej niż w herbacie właściwej), cukry proste odpowiadające za słodkawy smak oraz olejek eteryczny nadający miodowy aromat. Surowiec nie zawiera kofeiny ani teiny. Zawartość polifenoli jest wyraźnie wyższa w suszu niefermentowanym; fermentacja obniża ją, poprawiając za to smak i barwę.

Właściwości

• Napar działa łagodnie przeciwutleniająco (mangiferyna i flawanony), lekko rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i wiatropędnie — stąd tradycyjne stosowanie przy wzdęciach i niestrawności. W medycynie ludowej RPA używany jako środek wykrztuśny przy kaszlu i katarze, a także jako napój uspokajający i ułatwiający zasypianie — brak kofeiny sprawia, że nie zaburza snu. Przypisywane mu w piśmiennictwie działanie estrogenne (obecność izoflawonów i kumestanów) bywa podstawą tradycyjnego użycia przy dolegliwościach okresu menopauzalnego, jednak dane są ograniczone i nie uzasadniają traktowania honeybushu jako leku. W praktyce zielarskiej należy go traktować przede wszystkim jako łagodny, bezpieczny napój ziołowy i nośnik smakowy mieszanek, a nie surowiec o silnym działaniu.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (ok. 2–3 g) suszu na szklankę wrzątku (100 °C), parzyć pod przykryciem 5–10 minut. Surowiec toleruje długie parzenie — nawet po 15 minutach napar nie gorzknieje, bo zawiera mało garbników; wręcz zaleca się dłuższe zaparzanie, by wydobyć pełnię smaku i barwy. Pić bez ograniczeń w ciągu dnia, także wieczorem, dzieciom i osobom unikającym kofeiny. Można gotować krótko (2–3 minuty) — nie psuje to naparu. Susz nadaje się do powtórnego zalania. Podawać czysto, z mlekiem lub z plasterkiem cytryny; naturalna słodycz zwykle nie wymaga cukru. Jako składnik mieszanek: dobrze znosi udział 30–50% i łagodzi wyraziste, gorzkie komponenty. Susz niefermentowany („zielony”) parzyć chłodniejszą wodą (ok. 90 °C) i krócej — jest bardziej trawiasty i ściągający.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec fermentowany ma barwę czerwonobrunatną do ciemnobrązowej, jest jednorodny, wyraźnie pachnie miodem i karmelem, a w naparze daje bursztynowo-czerwony, klarowny płyn. Susz szary, zapylony, pozbawiony zapachu lub o zapachu stęchłym jest stary albo źle przechowywany. Częsta wada: nadmiar zdrewniałych fragmentów łodyg — dobry towar to głównie listki i kwiaty, sam „patyczkowy” susz świadczy o zbiorze zbyt grubych pędów. Uwaga na mylenie honeybushu z rooibosem (Aspalathus linearis) — oba pochodzą z fynbosu i są bezkofeinowe, ale rooibos ma igiełkowate, szpilkowate listki i jest wyraźnie bardziej ceglastoczerwony, honeybush ma listki płaskie, szersze, a napar jest słodszy i mniej ściągający. W handlu pod nazwą „honeybush” sprzedaje się kilka gatunków Cyclopia (C. intermedia, C. genistoides, C. subternata) — różnią się niuansami smaku, nie działaniem. Przechowywać w szczelnym, ciemnym opakowaniu, w suchym miejscu; surowiec jest higroskopijny, a wilgoć bardzo szybko powoduje pleśnienie — po fermentacji musi być dosuszony do niskiej wilgotności. Termin przydatności praktycznie do 24 miesięcy, ale aromat zanika wcześniej. Łączy się dobrze z melisą, lawendą i kwiatem lipy (mieszanki wieczorne), z cynamonem, skórką pomarańczy i wanilią (mieszanki smakowe), z lukrecją.

Przeciwwskazania