Hubiak pospolity

Opis

Hubiak pospolity to najbardziej rozpoznawalna polska huba — szara, kopytkowata narośl na pniach buków i brzóz, obecna w kulturze człowieka od epoki kamienia. Znaleziono ją przy zwłokach Ötziego, lodowego człowieka sprzed 5300 lat, w komplecie z krzesiwem. Z jej wewnętrznej warstwy (trama) wyrabia się amadou — miękki, zamszowy materiał, który tli się od iskry, tamuje krwawienie i przez wieki był w wyposażeniu chirurga i dentysty jako opatrunek chłonny. W ziołolecznictwie hubiak jest surowcem tradycyjnym, nie farmakopealnym: przypisuje mu się działanie hemostatyczne, ściągające i przeciwzapalne, a współczesne badania nad polisacharydami i triterpenami żagwiowatych wskazują na potencjał immunomodulujący. Owocnik jest twardy jak drewno i całkowicie niejadalny — używa się go wyłącznie w postaci wyciągów albo obrobionego amadou.

Wygląd

Owocnik wieloletni, twardy, kopytkowaty (stąd łacińskie miano dawnego rodzaju Ungulina — kopytko), szeroko przyrośnięty bokiem do pnia, o szerokości 10–40 cm i grubości do 25 cm, bez trzonu. Powierzchnia górna gładka lub lekko chropowata, ale nie spękana i nie porowata w dotyku — matowa, popielatoszara, jasnoszara do szarobrunatnej, z wyraźnymi, koncentrycznymi, tępymi wałkami przyrostów rocznych układającymi się w regularne stopnie. Brzeg tępy, zaokrąglony, zwykle jaśniejszy, rdzawobrunatny lub płowy. Hymenofor rurkowaty, warstwowany (co roku nowa warstwa rurek), pory bardzo drobne, okrągłe, 3–4 na milimetr, barwy szarobiałej do jasnokremowej, przy potarciu ciemniejące na brunatno. Miąższ trzywarstwowy — to jego cecha diagnostyczna: pod twardą, popielatą skorupką leży miękka, zamszowa, płowobrązowa trama (z niej wyrabia się hubkę), a niżej twarda, włóknista warstwa rurkowa. Miąższ jest płowy, cynamonowobrązowy, zamszowo-korkowy w środkowej warstwie — NIE rdzawy i NIE drewniejący jak u czyreni. Zapach lekko kwaskowaty, grzybowo-drzewny.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny, najliczniejszy w buczynach i grądach oraz w lasach z domieszką brzozy. Zasiedla żywe (jako pasożyt ran) i martwe drzewa liściaste: przede wszystkim buka i brzozę, ponadto olszę, klon, topolę, dąb, jesion, lipę. Wywołuje białą zgniliznę drewna. Szczególnie liczny w rezerwatach i lasach naturalnych z dużą ilością martwego drewna, na złomach, wykrotach i leżących kłodach bukowych — tam wyrasta w rzędach po kilkanaście sztuk. Owocniki wieloletnie, obecne przez cały rok.

Warunki

Nie jest uprawiany, choć bywa hodowany laboratoryjnie na podłożu drzewnym do celów badawczych i rzemieślniczych (wyrób amadou). W lesie jest saprotrofem i pasożytem ran — atakuje drzewa uszkodzone, złamane, po cięciu i po wyłamaniu konarów. Nie zbierać owocników z drzew przy ruchliwych drogach, w pasach przemysłowych, w pobliżu hut, cementowni i wysypisk — owocnik żyje kilkanaście lat i przez ten czas kumuluje metale ciężkie z drewna. Nie zbierać z drzew w rezerwatach ścisłych i tam, gdzie zbiór grzybów jest zabroniony. Odrzucać owocniki zbutwiałe, gąbczaste, z gniazdami larw i pleśnią wewnątrz.

Surowiec

owocnik (Fomitis fomentarii fructificatio); osobno warstwa środkowa owocnika — hubka, amadou (Fungus chirurgorum), stosowana zewnętrznie jako opatrunek chłonny i tamujący krwawienie

Termin zbioru

Owocnik jest wieloletni i dostępny przez cały rok, ale najlepszy surowiec zbiera się późną jesienią i zimą (październik–marzec): grzyb jest wtedy suchy, jędrny i wolny od larw owadów, które latem chętnie go zasiedlają. Odbija się go dłutem lub siekierą u nasady albo odpiłowuje. Do wyrobu hubki (amadou) bierze się owocniki duże, grube, o dobrze wykształconej warstwie środkowej — im starszy i większy owocnik, tym więcej tramy. Do wyciągów można używać także mniejszych sztuk. Wybierać jędrne, o żywym płowym miąższu na przekroju.

Skład chemiczny

Polisacharydy — beta-glukany i kompleksy polisacharydowo-białkowe ściany komórkowej, główna frakcja badana pod kątem immunomodulacji. Triterpeny i steroidy grzybowe, w tym pochodne kwasu lanostanowego i ergosterol (prowitamina D2). Związki fenolowe i polifenolowe o działaniu antyoksydacyjnym. Kwasy organiczne, w tym fomentariol i pokrewne metabolity opisywane dla gatunku. Chityna i substancje szkieletowe, stanowiące większość masy owocnika — dlatego wydajność ekstrakcji jest niska i wyciąg wymaga długiego gotowania. Zawartość poszczególnych frakcji zależy od wieku owocnika i gatunku drzewa gospodarza; dla hubiaka nie podaje się stabilnych, powtarzalnych wartości procentowych.

Właściwości

• Najlepiej udokumentowane i realne jest zastosowanie zewnętrzne: amadou, czyli obrobiona warstwa środkowa owocnika, jest chłonnym, ściągającym opatrunkiem, który tamuje krwawienia z drobnych ran — używano go w chirurgii i stomatologii jeszcze w XIX wieku (stąd nazwa Fungus chirurgorum, grzyb chirurgów). Tradycyjnie przypisuje się hubiakowi działanie hemostatyczne, ściągające, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne przy powierzchownych zmianach skórnych. Wewnętrznie, w medycynie ludowej, odwary stosowano przy dolegliwościach żołądkowych, przy krwawieniach i pomocniczo jako środek wzmacniający. Badania nad żagwiowatymi wskazują dla frakcji polisacharydowej hubiaka aktywność immunomodulującą i antyoksydacyjną, a dla triterpenów aktywność przeciwzapalną — są to jednak wyniki laboratoryjne, nie kliniczne. Trzeba to powiedzieć jasno: hubiak nie jest lekiem, nie ma potwierdzonej skuteczności klinicznej i nie zastępuje leczenia. Osobno zachował znaczenie techniczne i rzemieślnicze — jako hubka do krzesania ognia i jako surowiec na filcopodobny materiał (kapelusze, torebki, wyroby skórzano-podobne).

Zastosowanie

Owocnik jest niejadalny — twardy jak drewno, nie nadaje się do jedzenia w żadnej postaci. Stosuje się wyłącznie wyciągi lub obrobione amadou. Przygotowanie surowca: wysuszony owocnik rozbić młotkiem, pociąć piłą, zetrzeć lub zmielić w młynku żarnowym na gruby proszek. Odwar: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na 0,5 litra wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 45–60 minut (krótkie zaparzanie nie ma sensu — z drewnianego miąższu nic w tym czasie nie wyjdzie), odstawić, przecedzić; pić po pół szklanki 1–2 razy dziennie kuracyjnie przez 2–4 tygodnie, z przerwami. Wyciąg dwuetapowy, wydobywający obie frakcje: najpierw maceracja w alkoholu 60–70% przez 4–6 tygodni (triterpeny i fenole), potem gotowanie odsączonego surowca w wodzie (polisacharydy), na końcu połączenie płynów. Zewnętrznie — przemywanie mocnym, ostudzonym odwarem drobnych ran, otarć i zmian skórnych; okłady przy stanach zapalnych skóry. Amadou: warstwę środkową wykroić nożem, rozbić młotkiem i rozciągnąć na cienki, zamszowy płat; przykłada się go bezpośrednio na drobne skaleczenie, żeby zatamować krwawienie — nadal używa się go tak w wędkarstwie muchowym do osuszania much. Nie zastępować nim opatrunku jałowego przy poważnych ranach i nie stosować przy głębokich lub zanieczyszczonych zranieniach.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: owocnik dosuszyć w 40–50 °C, aż będzie łamał się z trzaskiem; wnętrze pleśnieje niewidocznie, więc po przełamaniu sprawdzać zapach i barwę. Przechowywanie: w całości latami w suchym miejscu, rozdrobniony surowiec w szczelnych słoikach. Dobry surowiec: jędrny, o jednolicie płowym, zamszowym miąższu warstwy środkowej i lekko kwaskowatym zapachu. Zły: gąbczasty, ciemny, przejedzony przez larwy, cuchnący stęchlizną. Rozdrabniać w masce — pył jest silnie drażniący. Wyrób amadou: gruby owocnik pociąć w płaty, wyciąć samą tramę, moczyć w wodzie (tradycyjnie z dodatkiem ługu lub sody), a następnie długo rozbijać drewnianym młotkiem, aż włókna rozejdą się w miękki, zamszowy filc; do celów krzesania ognia amadou dodatkowo nasycano saletrą, żeby lepiej chwytało iskrę. Rozróżnianie — kluczowe: hubiak (Fomes fomentarius) ma gładką, popielatoszarą, kopytkowatą skorupę, drobne okrągłe pory i JASNY, płowy, zamszowy miąższ. Czyreń pospolity (Phellinus igniarius) ma skorupę czarną i głęboko spękaną, a miąższ RDZAWOBRUNATNY i drewniejący — miąższ na przełamaniu jest tu najpewniejszym rozróżnikiem. Błyskoporek podkorowy / chaga (Inonotus obliquus) to nie owocnik, lecz czarna, sękata narośl na brzozie o rdzawym wnętrzu. Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina) ma gładki, jasnobrązowy kapelusz, biały, miękki, korkowy miąższ i wyraźnie podwinięty brzeg — i to on jest cenionym surowcem brzozowym. Gmatwek dębowy ma labiryntowy hymenofor. Mieszanki: rozdrobniony hubiak łączy się w odwarach z lakownicą, wrośniakiem różnobarwnym i czyreniem skośnym; zewnętrznie odwar dobrze łączy się z korą dębu i nagietkiem.

Przeciwwskazania