Iglica pospolita

Opis

Iglica pospolita to niepozorna roślina jednoroczna lub dwuletnia, znana każdemu z ugorów i przydroży dzięki charakterystycznym owocom przypominającym bocianie dzioby. W ziołolecznictwie ludowym była surowcem ściągającym i tamującym krwawienia — działanie zawdzięcza garbnikom, i pod tym względem przypomina bliskie jej bodziszki. Dziś ma znaczenie marginalne, nie figuruje w monografiach farmakopealnych, ale bywa wykorzystywana w zielarstwie tradycyjnym oraz jako cenna roślina pastewna i miododajna. Surowiec jest łatwy do pozyskania, bo gatunek jest bardzo pospolity i nie podlega ochronie.

Wygląd

Roślina jednoroczna lub ozima, zwykle 10–40 cm wysokości, o pokroju rozesłanym lub podnoszącym się, gruczołowato i szorstko owłosiona, często z czerwonawymi łodygami. Liście odziomkowe zebrane w luźną rozetę, łodygowe naprzeciwległe, wszystkie PIERZASTOZŁOŻONE (a nie dłoniasto wcinane jak u bodziszków) — z 6–11 parami listków, każdy listek dodatkowo pierzastodzielny lub głęboko wcinany, ogólnym wyglądem przypominający liść szaleju, stąd epitet cicutarium. U nasady ogonków wyraźne, błoniaste przylistki. Kwiatostan to BALDASZEK na długiej szypule, złożony z 3–8 kwiatów. Kwiaty promieniste, pięciokrotne, o średnicy 1–1,5 cm, płatki różowofioletowe do purpurowych, często dwa górne z ciemniejszą plamką u nasady i lekko nierówne (kwiat bywa nieznacznie grzbiecisty); pręcików płodnych 5, przeplatanych 5 prątniczkami. Owoc — najbardziej diagnostyczna cecha: rozłupnia z bardzo długim, szydlastym dziobem (do 4–5 cm), przypominającym igłę lub bocianie noski; po dojrzeniu rozpada się na 5 jednonasiennych rozłupek, każda z ością, która przy zmianach wilgotności SKRĘCA SIĘ SPIRALNIE i higroskopijnie wwierca nasiono w glebę. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie, najliczniejszy na niżu. Chwast pól uprawnych (zwłaszcza okopowych i zbóż jarych na lżejszych glebach), ugorów, odłogów, miedz, przydroży, nasypów kolejowych, murawek piaskowych, wydm śródlądowych, przychaci, wysypisk i terenów ruderalnych. Wybitnie preferuje gleby piaszczyste, przepuszczalne i wygrzane; unika gleb ciężkich i mokrych. Kwitnie długo — od kwietnia niemal do przymrozków.

Warunki

Stanowisko słoneczne, pełne światła — w cieniu prawie nie występuje. Gleba lekka, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, uboga do umiarkowanie żyznej, sucha do świeżej, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5); dobrze znosi wapno, źle znosi zakwaszenie i zalewanie. Odporna na suszę i wysoką temperaturę podłoża. Formy ozime przezimowują w postaci rozety liściowej i są w pełni mrozoodporne w warunkach polskich. Nie wymaga uprawy — pozyskiwana ze stanowisk naturalnych. Nie zbierać z pól uprawnych opryskiwanych herbicydami i pestycydami (a to główne siedlisko gatunku!), z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych chemicznie, terenów przemysłowych i wysypisk — roślina rośnie właśnie tam, gdzie skażenie jest najbardziej prawdopodobne, więc dobór stanowiska jest tu kluczowy. Najbezpieczniejsze są ekstensywne murawy piaskowe i miedze z dala od upraw wielkoobszarowych.

Surowiec

ziele (Erodii herba) — kwitnące, ulistnione pędy; w lecznictwie ludowym, poza oficjalnym wykazem surowców farmakopealnych. Roślina o ograniczonym, wyłącznie tradycyjnym zastosowaniu leczniczym.

Termin zbioru

Ziele — od maja do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy roślina ma jednocześnie kwiaty i pierwsze zawiązane, jeszcze zielone owoce; wtedy zawartość garbników jest najwyższa. Ścinać całe nadziemne pędy nożycami tuż nad ziemią, wraz z liśćmi rozetowymi, ale bez korzenia i bez zdrewniałych, zaschniętych części. Pora dnia: w słoneczny, suchy dzień po obeschnięciu rosy, przed południem. Nie zbierać roślin z rozsypującymi się już owocami — dojrzałe ości wkręcają się w susz, kłują i utrudniają przerób. Zbiór można powtarzać, bo gatunek odrasta i kwitnie do jesieni.

Skład chemiczny

Garbniki (podstawowa grupa czynna, głównie hydrolizujące i katechinowe), flawonoidy (m.in. glikozydy kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, śluzy, gorycze, sole mineralne (zwłaszcza potasu i wapnia), niewielkie ilości olejku eterycznego, karotenoidy i witamina C w świeżym zielu. W literaturze podnosi się także obecność związków o działaniu hemostatycznym, ale surowiec nie jest dobrze przebadany i nie należy przypisywać mu precyzyjnych zawartości procentowych.

Właściwości

• Ściągające i przeciwzapalne (garbniki) — działanie na błony śluzowe przewodu pokarmowego, stąd tradycyjne stosowanie przy biegunkach i nieżytach jelit. Ludowo uznawana za środek przeciwkrwotoczny (hemostatyczny), podawany przy obfitych miesiączkach, krwawieniach z nosa i drobnych krwawieniach wewnętrznych — działanie to tłumaczy się uszczelnianiem naczyń włosowatych przez flawonoidy i garbniki, ale nie ma ono potwierdzenia w badaniach klinicznych. Zewnętrznie: przemywanie trudno gojących się ran, owrzodzeń, wyprysków i stanów zapalnych skóry; okłady na stłuczenia. Nieznacznie moczopędna. Bywa też podawana zwierzętom gospodarskim jako składnik paszy. Nie należy jej przypisywać silnego działania farmakologicznego — to surowiec pomocniczy o umiarkowanej sile, wart uwagi głównie w mieszankach garbnikowych.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki rozdrobnionego suchego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy biegunce i nieżycie jelit, krótkotrwale — do ustąpienia dolegliwości. Odwar do użytku zewnętrznego (mocniejszy): 2–3 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 5 minut, odstawić na 15 minut; stosować do przemywań, okładów i nasiadówek. Napar do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych dziąseł — kilka razy dziennie. Świeże, roztarte ziele przykładano ludowo bezpośrednio na drobne skaleczenia i otarcia. Surowiec stosuje się przede wszystkim jako składnik mieszanek — sam rzadko bywa podstawą kuracji. Nie prowadzić długotrwałego stosowania wewnętrznego: garbniki przy przewlekłym podawaniu drażnią śluzówkę i upośledzają wchłanianie składników pokarmowych.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą — ziele jest soczyste i przy zbyt gęstym rozłożeniu szybko czernieje i pleśnieje. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje szarozieloną barwę, kruszy się w palcach i nie ma zapachu stęchlizny; zbrunatniały susz jest bezwartościowy. Przed suszeniem usunąć rośliny z dojrzewającymi „iglicami” — wysychające ości skręcają się i wkręcają w surowiec. Przechowywać w szczelnych naczyniach, do 12 miesięcy. Odróżnianie od podobnych gatunków: bodziszki (Geranium spp.) mają liście DŁONIASTO wcinane lub dłoniastodzielne, kwiaty pojedyncze lub po dwa (nie w baldaszku) i 10 pręcików płodnych, a ich dziób owocu jest krótszy i zwija się ku górze bez spiralnego wwiercania. Ślazy (Malva spp.) mają liście okrągławe, karbowane, i owoc w postaci „bochenka” bez dzioba. Sam szalej jadowity (Cicuta virosa), do którego nawiązuje nazwa gatunkowa, ma liście z podobnym pierzastym rysunkiem, ale jest baldaszkowatą, wysoką rośliną bagienną z białymi baldachami i JEST ŚMIERTELNIE TRUJĄCY — na siedliskach iglicy (suche piaski) nie występuje, więc pomyłka w praktyce jest mało prawdopodobna, ale początkującym zbieraczom warto o niej przypomnieć. Iglica jest surowcem drugorzędnym: jeśli masz dostęp do bodziszka cuchnącego lub kurzyśladu, dają one lepszy surowiec garbnikowy.

Przeciwwskazania