Carapichea ipecacuanha
Silnie działający surowiec alkaloidowy z Ameryki Południowej, dawniej klasyczny lek wymiotny, dziś stosowany wyłącznie w preparatach aptecznych.
Wymiotnica prawdziwa to niepozorna, wieloletnia roślina runa wilgotnych lasów Brazylii i Kolumbii, której pierścieniowato zgrubiały korzeń od XVII wieku należał do najważniejszych surowców farmakopealnych Europy. Zawdzięcza to alkaloidom izochinolinowym — emetynie i cefelinie — które w małych dawkach pobudzają wydzielanie śluzu w oskrzelach, a w większych drażnią błonę śluzową żołądka i ośrodek wymiotny, wywołując gwałtowne wymioty. Przez dziesięciolecia syrop z ipekakuany był standardowym środkiem podawanym przy zatruciach doustnych; dzisiejsza toksykologia odeszła od prowokowania wymiotów i surowiec stracił to zastosowanie. Współcześnie ipekakuana występuje wyłącznie w gotowych preparatach aptecznych (składnik złożonych syropów wykrztuśnych, rozcieńczenia homeopatyczne) i pod żadnym pozorem nie jest surowcem do samodzielnego przyrządzania.
Niska, wieloletnia krzewinka runa leśnego z rodziny marzanowatych, osiągająca zaledwie 20–40 cm wysokości, o pokroju rozłożystym, częściowo płożącym. Łodyga cienka, w dolnej części płożąca się i zakorzeniająca w ściółce, w górnej wzniesiona, zielona, w starszych partiach szarobrunatna i zdrewniała. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, eliptyczne do odwrotniejajowatych, długości 5–15 cm, całobrzegie, ciemnozielone, matowe, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu z zagłębionymi nerwami bocznymi; u nasady ogonków charakterystyczne dla marzanowatych przylistki zrośnięte w pochewkę (ochrea), postrzępione na szczycie. Kwiaty drobne, białe, o zrosłopłatkowej, 5-łatkowej koronie, zebrane w gęstą, kulistą główkę (kwiatostan główkowaty) osadzoną na szczycie pędu, wsparta okrywą z kilku listków. Owoc to niewielka, mięsista, ciemnofioletowa do czarnej jagoda (pestkowiec) zawierająca dwa nasiona. Cechą diagnostyczną i najważniejszą częścią rośliny jest organ podziemny: pełzające kłącze, z którego odchodzą grube, mięsiste korzenie o średnicy 3–6 mm, brunatnoszare, pokryte gęstymi, poprzecznymi, nieregularnymi pierścieniowatymi zgrubieniami i przewężeniami, przez co przypominają sznur nanizanych paciorków — po przełamaniu korzeń jest kruchy, z ciemną, grubą korą i cienkim, jasnym, twardym walcem drzewnym.
Gatunek nie występuje w Polsce i nie ma tu żadnej możliwości występowania w naturze. Pochodzi z runa wilgotnych, cienistych lasów tropikalnych dorzecza Amazonki — Brazylii (stany Mato Grosso, Minas Gerais, Bahia), Kolumbii, Nikaragui i Kostaryki. Rośnie na próchnicznej ściółce w głębokim cieniu, w warunkach stałej wysokiej wilgotności powietrza. Wskutek wieloletniej rabunkowej eksploatacji stanowiska naturalne zostały mocno przetrzebione, a gatunek objęty jest ochroną i regulacjami handlowymi (CITES, załącznik II) — surowiec pochodzi dziś głównie z upraw w Brazylii, Nikaragui i Indiach. Do Polski trafia wyłącznie kanałem farmaceutycznym, jako surowiec przetworzony lub gotowe preparaty.
W polskich warunkach uprawa gruntowa jest niemożliwa — roślina wymaga temperatur stale powyżej 20 °C, wilgotności powietrza rzędu 80–90% i głębokiego cienia; ginie w temperaturach zbliżonych do zera. Uprawa plantacyjna w krajach pochodzenia prowadzona jest w półcieniu, pod okapem drzew lub cieniówek, na glebach lekkich, próchnicznych, stale wilgotnych, ale przepuszczalnych, o odczynie kwaśnym (pH ok. 5,0–6,0), silnie zasobnych w materię organiczną. Korzeń nadaje się do zbioru dopiero po 3–4 latach wzrostu. Kwestia „gdzie nie zbierać” w polskim terenie nie występuje — surowca nie pozyskuje się samodzielnie w żadnych okolicznościach, a jego samodzielne przetwarzanie jest niebezpieczne.
korzeń, właściwie podziemny kłącze z korzeniami przybyszowymi (Ipecacuanhae radix). Surowiec silnie działający, dostępny wyłącznie w obrocie aptecznym i przemyśle farmaceutycznym — nie jest sprzedawany jako zioło do zaparzania.
Zbiór wyłącznie w krajach uprawy, prowadzony przez wyspecjalizowanych producentów. Kłącza z korzeniami wykopuje się z roślin 3–4-letnich, w porze suchej (w Brazylii przypada to na okres od maja do sierpnia), gdy zawartość alkaloidów w korzeniu jest najwyższa, a wykopanie z rozmokłej gleby nie uszkadza surowca. Rośliny wykopuje się ostrożnie, oddziela grube korzenie, część kłącza z pąkami wsadza z powrotem do gleby w celu odnowienia plantacji. Surowiec myje się i suszy w temperaturze nieprzekraczającej ok. 40–50 °C, do pełnej kruchości. Nie prowadzi się zbioru części nadziemnych — ziele nie jest surowcem.
Alkaloidy izochinolinowe (typu ipekakuanowego), stanowiące zwykle ok. 2–2,5% suchej masy korzenia: przede wszystkim emetyna i cefelina (razem ok. 90% sumy alkaloidów; cefelina jest silniej drażniąca), a także psychotryna, O-metylopsychotryna, emetamina i inne alkaloidy towarzyszące. Ponadto glikozydy irydoidowe (ipekozyd), garbniki katechinowe, saponiny, skrobia, śluzy, kwas ipekakuanowy oraz alergizujące glikoproteiny obecne w pyle surowca. Zawartość alkaloidów zależy od gatunku, wieku rośliny i pochodzenia — farmakopee wymagają standaryzacji surowca i preparatów na sumę emetyny i cefeliny, właśnie dlatego, że różnice w składzie decydują o bezpieczeństwie.
Surowiec silnie działający — NIE nadaje się do samodzielnego stosowania i nie wolno przyrządzać z niego naparów, odwarów, nalewek ani żadnych domowych preparatów. Nie podaje się tu dawek, ponieważ rozpiętość między dawką wykrztuśną a dawką toksyczną jest niewielka, a błąd może być śmiertelny — zwłaszcza u dzieci. Ipekakuana występuje wyłącznie jako składnik gotowych, standaryzowanych preparatów aptecznych: złożonych syropów i tabletek wykrztuśnych, w których zawartość alkaloidów jest ściśle znormalizowana i bardzo mała, oraz w postaci rozcieńczeń homeopatycznych. Preparaty te stosuje się wyłącznie zgodnie z ulotką i w dawkach określonych przez producenta lub lekarza. Historyczne zastosowanie syropu z ipekakuany do wywoływania wymiotów przy zatruciach jest dziś uznane za przestarzałe i szkodliwe — nie należy go odtwarzać. Przy podejrzeniu zatrucia jedyne właściwe postępowanie to kontakt z ośrodkiem toksykologicznym lub numerem alarmowym, nie prowokowanie wymiotów.
Zioło o znaczeniu przede wszystkim historycznym i farmaceutycznym — zielarz powinien je znać, ale nie powinien go mieć w pracowni. Surowiec identyfikuje się po organie podziemnym: charakterystyczne, gęsto pierścieniowane, „paciorkowate” korzenie o brunatnoszarej, grubej korze, kruche, o gorzkim, drapiącym smaku i słabym, mdławym zapachu; korzeń łamie się krótko, odsłaniając ciemną korę i cienki, jaśniejszy walec osiowy. Pył powstający przy rozdrabnianiu surowca jest silnie drażniący i alergizujący — wywołuje kichanie, katar, łzawienie, napady kaszlu, a u osób uwrażliwionych ciężkie reakcje astmatyczne; historycznie było to poważne schorzenie zawodowe pracowników składów aptecznych. Z tego powodu surowca nie należy mielić, przesiewać ani przesypywać poza laboratorium wyposażonym w wyciąg. Przechowywanie surowca podlega przepisom o substancjach silnie działających — w aptece w wydzielonym miejscu, pod zamknięciem, oznaczone, poza zasięgiem dzieci. W handlu zdarza się mylenie ipekakuany prawdziwej z surowcami zastępczymi (tzw. ipekakuana kartagińska, striata i inne korzenie marzanowatych o innej zawartości alkaloidów) — dlatego przy tym surowcu liczy się wyłącznie standaryzacja farmakopealna, a nie ocena organoleptyczna. Nie ma żadnych sensownych „mieszanek zielarskich” z ipekakuaną — każde jej użycie poza gotowym preparatem jest błędem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.