Sorbus torminalis
Rzadkie, chronione drzewo lasów ciepłolubnych o klapowanych liściach i brunatnych owocach, ludowo stosowanych przy biegunkach i kolce jelitowej.
Brekinia, zwana w Polsce brzękiem, to najrzadszy z krajowych jarzębów — drzewo lasów ciepłolubnych, dziś objęte ochroną gatunkową. Od pozostałych gatunków rodzaju Sorbus odróżnia ją liść: nie pierzasty jak u jarzębiny i nie całobrzegi jak u jarzębu mącznego, lecz klapowany, przypominający liść klonu. Jej gatunkowy epitet torminalis pochodzi od łacińskiego tormina — kolka, bo od średniowiecza owoce stosowano przeciw kurczowym bólom brzucha i biegunkom. W polskim zielarstwie ma znaczenie marginalne i wyłącznie ludowe, a status gatunku chronionego praktycznie wyklucza pozyskiwanie surowca ze stanowisk naturalnych. Drewno brekinii należy do najcenniejszych w Europie.
Drzewo wysokości 15–25 m, o szerokiej, kopulastej koronie i prostym pniu; kora początkowo gładka, szarooliwkowa, z wiekiem łuszcząca się prostokątnymi płatkami, odsłaniając ciemniejsze plamy. Liście pojedyncze, skrętoległe, szerokojajowate, 6–10 cm długości, o 3–5 parach ostrych, trójkątnych klap — dolne klapy najdłuższe i odstające niemal pod kątem prostym, ku wierzchołkowi coraz krótsze, przez co blaszka przypomina liść klonu; brzeg klap nierówno piłkowany, użyłkowanie pierzaste, spód liścia za młodu lekko owłosiony, później niemal nagi, jesienią przebarwia się na ognistoczerwono. Kwiatostan to baldachogrono (podbaldach) o średnicy 6–10 cm, złożone z białych, pięciopłatkowych kwiatów z dwiema szyjkami słupka. Owoc to jabłkowaty owoc rzekomy, kulisty lub eliptyczny, 12–18 mm, początkowo oliwkowy, po dojrzeniu brunatny do rdzawobrązowego, wyraźnie kropkowany jasnymi przetchlinkami — cecha odróżniająca go od czerwonych owoców jarzębiny i pomarańczowoczerwonych jarzębu mącznego. System korzeniowy głęboki, palowy, z licznymi odrostami korzeniowymi.
Gatunek ciepłolubny, w Polsce rzadki i rozproszony, na północno-wschodniej granicy zasięgu. Rośnie w ciepłolubnych dąbrowach, grądach, świetlistych lasach liściastych i na skrajach lasów, głównie na Dolnym Śląsku, w Wielkopolsce, na Pomorzu Zachodnim, Wyżynie Lubelskiej, w Górach Świętokrzyskich i na Roztoczu. Preferuje stoki o wystawie południowej, podłoże wapienne i lessowe, tereny nizinne i wyżynne. Objęty ochroną gatunkową, wiele stanowisk to pomniki przyrody.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte — w cieniu nie owocuje. Gleba przepuszczalna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,8), umiarkowanie wilgotna do suchej; znosi krótkotrwałą suszę, nie znosi gleb kwaśnych i zabagnionych. Mrozoodporność dobra w warunkach polskich, ale młode siewki i wiosenne przyrosty bywają uszkadzane przez późne przymrozki. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek podlega ochronie; surowiec pozyskiwać wyłącznie z drzew posadzonych w kolekcjach, parkach lub ogrodach, i nigdy przy ruchliwych drogach.
owoc (Sorbi torminalis fructus) — surowiec ludowy, nieoficjalny, pozyskiwany wyłącznie z drzew sadzonych lub ogrodowych; gatunek chroniony, zbiór ze stanowisk naturalnych jest zabroniony
Owoce — od końca września do października, po pierwszych przymrozkach, gdy z twardych i cierpkich zmiękną i zbrunatnieją; zbiera się je z drzew posadzonych, obcinając całe podbaldachy, następnie pozostawia do przejrzenia (tzw. przechowanie w chłodzie), aż miąższ stanie się miękki i słodkawy — dopiero wtedy nadają się do przetworzenia. Liście — sporadycznie, w czerwcu, w pełni rozwoju, w suchy dzień; surowiec drugorzędny. Kwiaty i kora nie są w polskim zielarstwie zbierane.
Owoce: garbniki (nadające cierpkość niedojrzałym owocom, ich zawartość spada w miarę przejrzewania), kwasy organiczne — jabłkowy i cytrynowy, kwas sorbowy, cukry proste i sorbitol, pektyny, antocyjany i inne polifenole, karotenoidy, witamina C (znacznie mniej niż w owocach jarzębiny). Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe. Nasiona, jak u wszystkich jabłkowatych, zawierają glikozydy cyjanogenne — nie należy ich rozdrabniać ani spożywać.
Odwar z suszonych owoców: 1 łyżka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy biegunce i kurczowych bólach brzucha. Przejrzałe owoce spożywane na surowo, w niewielkiej ilości, działają odwrotnie — rozwalniająco. Tradycyjnie owoce przerabiano na nalewkę, ocet, wino owocowe i konfitury; nalewka „brzękówka” z przejrzałych owoców na spirytusie zbożowym była ludowym środkiem na dolegliwości żołądkowe (kieliszek po ciężkim posiłku). Owoce niedojrzałe są niejadalne — twarde, silnie cierpkie i drażniące. Nasion nie miażdżyć i nie połykać.
Owoce suszyć powoli, w temperaturze do 40 °C, całe lub przekrojone — suszą się trudno, bo mają dużo miąższu, i łatwo pleśnieją przy zbyt wolnym suszeniu w wilgotnym miejscu. Dobrze wysuszony surowiec jest twardy, ciemnobrunatny, o kwaskowo-cierpkim smaku, bez zapachu stęchlizny. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu. Rozpoznanie: brekinię najłatwiej odróżnić po liściu — jarząb pospolity ma liść pierzasty (z listkami), jarząb mączny całobrzegi z białym, filcowatym spodem, a brekinia klapowany, klonowaty, zielony i niemal nagi z obu stron; podobne liście ma klon, ale u klonu są naprzeciwległe, u brekinii skrętoległe. Owoc brunatny z jasnymi kropkami to cecha nie do pomylenia z czerwoną jarzębiną. Pamiętaj, że jest to gatunek chroniony — sadź go w ogrodzie, jeśli chcesz mieć surowiec, i nie ruszaj drzew w lesie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.