Jarząb mączny

Opis

Jarząb mączny to gatunek górski i ciepłolubny, w Polsce naturalnie występujący bardzo rzadko, za to często sadzony w parkach i przy ulicach. Nazwa „mączny” i ludowa „mąkinia” biorą się z gęstego, białego kutneru pokrywającego spód liści — wygląda, jakby roślinę obsypano mąką. Znaczenie lecznicze ma niewielkie i wyłącznie tradycyjne: owoce, po przemrożeniu, stosowano ludowo jako łagodny środek ściągający i witaminowy, a mączysty miąższ w czasach głodu dodawano do chleba. Nie jest to surowiec farmakopealny i nie należy oczekiwać po nim działania silniejszego niż zwykłego surowca garbnikowego.

Wygląd

Drzewo wysokości 8–15 m, rzadziej wysoki krzew, o gęstej, jajowatej lub kopulastej koronie; kora długo gładka, szara, w starszym wieku spękana. Pędy młode białofilcowate. Liście pojedyncze, skrętoległe, szerokoeliptyczne do jajowatych, 6–12 cm długości, całobrzegie u nasady, wyżej nierówno podwójnie piłkowane, nigdy nie klapowane głęboko ani nie pierzaste; wierzch ciemnozielony i niemal nagi, spód pokryty gęstym, śnieżnobiałym, trwałym kutnerem — to cecha diagnostyczna gatunku, widoczna z odległości, gdy wiatr odwraca liście. Użyłkowanie pierzaste, silnie wypukłe od spodu, 10–14 par równoległych nerwów bocznych biegnących prosto do brzegu blaszki. Kwiatostan to gęste baldachogrono o średnicy 5–8 cm, złożone z białych, pięciopłatkowych kwiatów o nieprzyjemnym zapachu. Owoc to kulisty lub eliptyczny owoc jabłkowaty, 10–15 mm średnicy, dojrzały pomarańczowoczerwony do szkarłatnego, matowy, kropkowany przetchlinkami, o mączystym, mdławo-słodkim miąższu. Korzeń głęboki, silnie rozgałęziony.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek naturalnie występujący bardzo rzadko — na wapiennych skałkach i w ciepłolubnych zaroślach w Pieninach, Tatrach i na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej; w większości kraju znany wyłącznie jako drzewo sadzone w parkach, przy alejach i drogach oraz w nasadzeniach miejskich. Naturalny zasięg obejmuje góry i wyżyny Europy Zachodniej i Środkowej. Preferuje podłoże wapienne, ciepłe stoki, widne zbocza i skraje lasów.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe; w cieniu rośnie słabo i skąpo owocuje. Gleba przepuszczalna, kamienista, gliniasta, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0), umiarkowanie sucha do świeżej — gatunek dobrze znosi suszę i miejskie warunki, źle znosi podmokłość i gleby silnie kwaśne. Mrozoodporność pełna w warunkach polskich. Nie zbierać owoców z drzew przyulicznych i przy parkingach — jarząb mączny sadzi się masowo w pasach drogowych, a jego owoce kumulują metale ciężkie i zanieczyszczenia spalinowe.

Surowiec

owoc (Sorbi ariae fructus) — surowiec ludowy, nieoficjalny; liść stosowany sporadycznie, zewnętrznie. Roślina nie ma udokumentowanego, potwierdzonego zastosowania leczniczego i w polskim zielarstwie pełni rolę marginalną

Termin zbioru

Owoce — od końca września do października, najlepiej po pierwszych przymrozkach, gdy stają się miękkie, ciemniejsze i tracą część cierpkości; ścinać całe baldachogrona sekatorem, obrywać owoce zaraz po zbiorze. Liście — w czerwcu i lipcu, w pełni wyrośnięte, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; surowiec pomocniczy, do użytku zewnętrznego. Kwiatów i kory nie zbiera się.

Skład chemiczny

Owoce: garbniki, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, kwas sorbowy), cukry i sorbitol, pektyny, karotenoidy, antocyjany, witamina C, składniki mineralne. Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe. Skład owoców jest jakościowo zbliżony do owoców jarzębiny, ale uboższy — mniej witaminy C i mniej kwasów, więcej mączystej skrobiowatej masy. Nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne.

Właściwości

• Owoce działają ściągająco i przeciwbiegunkowo dzięki garbnikom, osłaniająco za sprawą pektyn oraz łagodnie moczopędnie. Świeże, mączyste owoce mają przede wszystkim wartość odżywczą i witaminową — ludowo jadano je po przemrożeniu i wykorzystywano jako dodatek mączny w latach nieurodzaju. Sorbitol nadaje przejrzałym owocom łagodne działanie rozwalniające. Odwar z liści stosowano ludowo zewnętrznie do przemywań przy drobnych stanach zapalnych skóry — to działanie typowo garbnikowe. Roślinie nie należy przypisywać właściwości leczniczych wykraczających poza działanie ściągające; nie jest to surowiec o potwierdzonym zastosowaniu terapeutycznym.

Zastosowanie

Odwar z suszonych owoców: 1 łyżka rozdrobnionych owoców na szklankę wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, pić do 2 razy dziennie po pół szklanki, doraźnie przy biegunce. Napar z liści do użytku zewnętrznego: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, ostudzić, stosować do przemywań i okładów. Przetwory: owoce po przemrożeniu przerabia się na konfitury, powidła, nalewki i wina owocowe — zawsze w połączeniu z owocami kwaśnymi, bo same są mdłe. Owoców surowych, nieprzemrożonych nie należy jeść w większych ilościach. Nasion nie miażdżyć. Nie jest to surowiec do kuracji ani stosowania przewlekłego.

Uwagi dla zielarza

Owoce suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w przewiewie, rozłożone cienką warstwą — mączysty miąższ oddaje wodę powoli, więc surowiec łatwo zapleśnieje przy suszeniu w wilgotnym pomieszczeniu. Dobrze wysuszone owoce są twarde, pomarszczone, ciemnoczerwone do brunatnych, o kwaskowo-cierpkim smaku. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, chronić przed molami. Rozpoznanie i odróżnienie: jarząb mączny ma liść pojedynczy, całą blaszkę, ze śnieżnobiałym filcem od spodu — to go jednoznacznie odróżnia od jarzębu pospolitego (liść pierzasty, złożony z listków) i od brekinii (liść klapowany, klonowaty, od spodu zielony). Mieszaniec Sorbus × intermedia (jarząb szwedzki), często sadzony w miastach, ma liście płytko klapowane i szarawy, nie śnieżnobiały spód — nie mylić. W polskim zielarstwie surowiec ten nie zastępuje jarzębiny: jest od niej uboższy i mniej wartościowy, sięgaj po niego tylko wtedy, gdy nie masz dostępu do Sorbus aucuparia.

Przeciwwskazania