Jarząb pospolity (jarzębina)

Opis

Jarzębina to jedno z najbardziej rozpoznawalnych drzew polskiego krajobrazu — od przydroży i miedz po górne granice lasu w Karpatach. W zielarstwie liczy się przede wszystkim owoc: bogaty w witaminę C, karotenoidy, kwasy organiczne i sorbitol, którego to alkoholu cukrowego zawdzięcza łagodne działanie rozwalniające i moczopędne. Świeże owoce zawierają kwas parasorbowy, silnie drażniący przewód pokarmowy — dopiero przemrożenie lub obróbka termiczna przekształca go w nieszkodliwy kwas sorbowy i czyni surowiec bezpiecznym. To sedno warsztatu przy tej roślinie: jarzębiny nie zbiera się w sierpniu i nie jada surowej.

Wygląd

Drzewo wysokości 6–15 m, rzadziej krzew, o luźnej, ażurowej, jajowatej koronie i smukłym pniu; kora gładka, szarawa, lśniąca, z poziomymi przetchlinkami, u starych drzew płytko spękana. Pąki duże, jajowate, gęsto biało owłosione — dobra cecha rozpoznawcza zimą. Liście złożone, nieparzystopierzaste, skrętoległe, długości 10–20 cm, złożone z 9–17 listków; listki podłużnie lancetowate, siedzące, ostro piłkowane niemal na całej długości (dolna część brzegu bywa całobrzega), spód sinozielony, za młodu owłosiony; jesienią liście przebarwiają się pomarańczowo i czerwono. Kwiatostan to gęsty, wielokwiatowy podbaldach (baldachogrono) o średnicy 8–15 cm, złożony z drobnych, białych lub kremowych, pięciopłatkowych kwiatów o silnym, mdłym, migdałowo-rybim zapachu. Owoc to kulisty owoc jabłkowaty o średnicy 8–10 mm, jaskrawo koralowoczerwony do pomarańczowego, lśniący, zebrany w zwisające grona — po przymrozkach mięknie i ciemnieje. Korzeń płytki, silnie rozgałęziony, z licznymi odrostami.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro kosodrzewiny w Tatrach i Karkonoszach (jako odmiana górska). Rośnie w lasach liściastych i iglastych, na porębach, skrajach lasów, w zaroślach, na miedzach, przydrożach, w parkach i przy zabudowaniach; jako gatunek pionierski zajmuje nieużytki, hałdy i wyrębiska. Znosi zanieczyszczenie powietrza, dlatego bywa masowo sadzony w miastach i przy drogach — właśnie tych drzew nie należy zbierać.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; owocuje obficie tylko w pełnym świetle. Gleba niewybredna — od piaszczystych po gliniaste, najlepiej świeża, próchniczna, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH 5,0–7,0); znosi gleby ubogie i kamieniste, źle znosi długotrwałą suszę i gleby zbite. Mrozoodporność bardzo wysoka — jarzębina jest jednym z najodporniejszych drzew w Polsce, rośnie do górnej granicy lasu. Nie zbierać owoców z drzew rosnących w pasach drogowych, na parkingach, przy torach i w centrach miast — jarzębinę sadzi się tam masowo, a owoce kumulują metale ciężkie.

Surowiec

owoc (Sorbi aucupariae fructus) — surowiec podstawowy, zawsze po przemrożeniu lub obróbce termicznej; kwiat (Sorbi flos) — surowiec pomocniczy, ludowy

Termin zbioru

Owoce — od końca września, ale najlepszy termin to październik i listopad, PO pierwszych silnych przymrozkach, gdy owoce zmiękną i stracą część goryczy i kwasu parasorbowego; jeśli chcesz zbierać wcześniej, owoce po zbiorze przemroź w zamrażarce co najmniej 24–48 godzin. Ścinać sekatorem całe grona, obrywać owoce z szypułek przed suszeniem, odrzucając zeschłe i nadgniłe. Kwiaty — w pełni kwitnienia (maj–czerwiec), w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, ścinając całe podbaldachy; surowiec pomocniczy, szybko brunatnieje. Liście i kora nie są w polskim zielarstwie surowcem.

Skład chemiczny

Owoce: kwasy organiczne — jabłkowy, cytrynowy, winowy, kwas parasorbowy (w owocach świeżych, drażniący; przechodzi w nieszkodliwy kwas sorbowy pod wpływem mrozu i temperatury), sorbitol i sorboza (alkohole cukrowe, odpowiadają za działanie rozwalniające), witamina C w znacznej ilości, karotenoidy (m.in. beta-karoten — nadające barwę), flawonoidy i antocyjany, garbniki, pektyny, kwasy fenolowe, sole mineralne. Kwiaty: flawonoidy, kwasy fenolowe, śladowe ilości olejku, aminy nadające charakterystyczny zapach. Nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne (amigdalinę).

Właściwości

• Owoce działają moczopędnie i łagodnie przeczyszczająco (za sprawą sorbitolu — działanie osmotyczne, łagodne, bez efektu drażniącego typowego dla antranoidów), ściągająco i uszczelniająco naczynia (garbniki, antocyjany, rutyna), witaminizująco i przeciwszkorbutowo. Tradycyjnie stosowane jako środek wspomagający przy zaparciach atonicznych, skąpomoczu, w rekonwalescencji i przy niedoborach witaminowych, a także jako surowiec wspierający pracę nerek i przemianę materii. Przetwory z jarzębiny wykazują działanie żółciopędne i wspomagają trawienie tłuszczów. Kwiat stosowany ludowo jako środek napotny i moczopędny przy przeziębieniach, o działaniu łagodnym. Sok z owoców, jako źródło witaminy C i karotenoidów, stanowi wsparcie w okresie jesienno-zimowym.

Zastosowanie

Odwar z suszonych owoców: 1–2 łyżki rozdrobnionych owoców na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki — moczopędnie i przy skłonności do zaparć. Napar: 1 łyżka owoców na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut. Napar z kwiatów: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut, pić gorący 2–3 razy dziennie przy przeziębieniu. Sok i syrop: owoce po przemrożeniu przetrzeć, zagotować z niewielką ilością cukru, pić po łyżce 2–3 razy dziennie jako środek witaminowy. Nalewka: przemrożone owoce zalać spirytusem 50–60%, macerować 4–6 tygodni, przecedzić, słodzić do smaku — kieliszek po ciężkim posiłku, tradycyjny środek na trawienie. Konfitury, powidła i „jarzębiak” to najczęstsza forma przerobu; owoce dobrze łączą się z jabłkami i gruszkami, które łagodzą ich cierpkość. NIGDY nie spożywać owoców surowych, nieprzemrożonych.

Uwagi dla zielarza

Kluczowa zasada warsztatowa: świeże owoce zawierają kwas parasorbowy, który drażni żołądek i jelita i w większych ilościach wywołuje wymioty i biegunkę — przed jakimkolwiek użyciem owoce trzeba przemrozić (mróz na drzewie albo 24–48 godzin w zamrażarce) lub poddać obróbce termicznej; wtedy parasorbowy przechodzi w nieszkodliwy kwas sorbowy. Suszenie: owoce suszyć w temperaturze 50–60 °C — tu wyższa temperatura jest wskazana, bo rozkłada parasorbowy i przyspiesza odparowanie wody z soczystego miąższu; suszone w zbyt niskiej temperaturze pleśnieją. Dobrze wysuszony surowiec jest pomarszczony, ciemnoczerwony do brunatnego, twardy, kwaskowo-cierpki, bez pleśniowego zapachu; owoce czarne i sklejone to surowiec zepsuty. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w suchym i ciemnym miejscu — łatwo chłoną wilgoć i atakują je mole spożywcze. Nasion nie miażdżyć (glikozydy cyjanogenne). Odróżnianie: liść pierzasty z 9–17 listkami i koralowe owoce w gronach są nie do pomylenia z jarzębem mącznym (liść pojedynczy, biały filc od spodu) i brekinią (liść klapowany, owoc brunatny). Uwaga na bez czarny i kalinę — mają zupełnie inne liście i inne owoce, ale rosną w tych samych miejscach i bywają mylone przez początkujących. Odmiana słodka 'Moravica' (jarzębina morawska) ma owoce nieznacznie gorzkie i nadaje się na przetwory bez przemrażania — ale w warunkach naturalnych spotkasz gatunek typowy.

Przeciwwskazania