Jasminum sambac
Wiecznie zielone pnącze o intensywnie pachnących białych kwiatach — surowiec aromatyczny do herbat jaśminowych i olejków, o łagodnym działaniu uspokajającym.
Jaśmin sambac to gatunek z rodziny oliwkowatych, uprawiany w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej przede wszystkim dla kwiatów o wyjątkowo intensywnym, słodkim zapachu. Jest podstawowym surowcem do aromatyzowania chińskich herbat jaśminowych: kwiaty zbiera się w pąku, a otwierają się dopiero nocą, oddając zapach ułożonym obok listkom herbaty. Nie należy go mylić z rosnącym w polskich ogrodach jaśminowcem wonnym (Philadelphus coronarius), który mimo potocznej nazwy „jaśmin” jest zupełnie inną rośliną z rodziny hortensjowatych i nie jest surowcem zielarskim. W ziołolecznictwie azjatyckim jaśmin sambac ma pozycję łagodnego środka uspokajającego i aromatycznego, a jego znaczenie jest bardziej perfumeryjno-kulinarne niż stricte lecznicze.
Wiecznie zielony krzew o pędach wijących się i pnących, w uprawie osiągający 0,5–3 m; w formie swobodnej rozłożysty, wymagający podpory. Pędy cienkie, początkowo zielone i owłosione, później szarobrunatne i zdrewniałe. Liście naprzeciwległe (rzadziej po trzy w okółku), pojedyncze — co odróżnia gatunek od wielu innych jaśminów o liściach pierzastych — szerokojajowate do niemal okrągłych, długości 4–9 cm, całobrzegie, o zaokrąglonej lub sercowatej nasadzie i tępym wierzchołku, skórzaste, błyszczące, ciemnozielone, z wyraźnie wgłębionym, siatkowatym użyłkowaniem, które nadaje blaszce pomarszczony wygląd. Kwiaty zebrane po 3–12 w luźne wierzchotki (kwiatostan szczytowy, u odmian pełnych często pojedyncze), na krótkich szypułkach; korona biała, zrosłopłatkowa, z wąską rurką długości ok. 1–1,5 cm i 5–9 rozpostartymi, zaokrąglonymi łatkami tworzącymi gwiazdkowaty talerzyk o średnicy 2–3 cm; kielich z wąskimi, szydlastymi ząbkami. Kwiaty otwierają się wieczorem i pachną najsilniej nocą, a z wiekiem różowieją i purpurowieją przed opadnięciem — cecha rozpoznawcza. Owoc to czarna, kulista jagoda, rzadko zawiązywana, u odmian pełnych praktycznie nieobecna. System korzeniowy płytki, wiązkowy.
Gatunek nie występuje dziko w Polsce i nie zimuje w gruncie. Pochodzi prawdopodobnie z Indii i wschodnich Himalajów, obecnie uprawiany w całej strefie tropikalnej i subtropikalnej Azji: w Indiach, Chinach (prowincje Fujian i Guangxi — zagłębie herbat jaśminowych), na Filipinach (kwiat narodowy — sampaguita), w Indonezji (melati, kwiat narodowy), Tajlandii i Wietnamie. Do Polski trafia w postaci suszonych kwiatów, herbat aromatyzowanych oraz absolutu jaśminowego; w kraju bywa uprawiany wyłącznie jako roślina doniczkowa.
W polskim klimacie możliwa wyłącznie uprawa doniczkowa — roślina nie znosi mrozu i przemarza już przy kilku stopniach poniżej zera. Latem można wystawiać na taras lub balkon (stanowisko jasne, osłonięte, z ochroną przed ostrym słońcem południowym), na zimę wnosić do pomieszczenia o temperaturze ok. 10–15 °C i dużej wilgotności powietrza. Wymaga gleby żyznej, próchnicznej, przepuszczalnej, stale lekko wilgotnej, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0); nie znosi ani przesuszenia bryły, ani zastoin wody. Wrażliwy na suche powietrze centralnego ogrzewania — wtedy gubi pąki i atakują go przędziorki. Kwitnie na przyrostach bieżącego roku, więc znosi cięcie po kwitnieniu. Nie zbierać surowca z roślin ozdobnych traktowanych opryskami i nawozami dolistnymi, a także — co ważne — nie zbierać zamiast niego kwiatów jaśminowca wonnego z polskich ogrodów, bo to inny gatunek.
kwiat, zbierany w pąku (Jasmini flos), rzadziej liść; z kwiatów pozyskuje się absolut i konkret jaśminowy metodą ekstrakcji rozpuszczalnikami (klasyczny olejek destylowany z parą wodną praktycznie nie powstaje — zapach rozkłada się w wysokiej temperaturze)
Kwiaty — zbiera się w krajach uprawy przez cały sezon kwitnienia (w Chinach szczyt przypada na lipiec–wrzesień, przy czym najlepszy jakościowo jest zbiór z pełni lata). Kluczowa jest faza i pora dnia: zrywa się wyłącznie zamknięte, białe, dojrzałe pąki, gotowe do otwarcia tego samego wieczoru, a zbiór prowadzi się w godzinach popołudniowych i wczesnowieczornych, ręcznie, pojedynczo. Pąki zebrane zbyt wcześnie (zielonkawe, twarde) nie otworzą się i nie oddadzą zapachu; kwiaty już otwarte lub różowiejące straciły większość aromatu. Zerwany surowiec przerabia się natychmiast — kwiaty rozkłada się cienką warstwą, czeka, aż w nocy się rozchylą i zaczną intensywnie pachnieć, i dopiero wtedy przekłada listkami herbaty (proces powtarza się kilkakrotnie w herbatach wysokiej klasy) albo poddaje ekstrakcji. Liście — w razie potrzeby w czasie wegetacji, mają jednak marginalne znaczenie.
Olejek eteryczny o bardzo złożonym składzie, w którym kluczowe dla zapachu są: octan benzylu, benzoesan benzylu, linalol, indol (w śladowych ilościach nadaje charakterystyczną, „zwierzęcą” głębię jaśminu), jasmon i jego pochodne (cis-jasmon, jasmonian metylu), antranilan metylu, farnezol, eugenol, geraniol i alkohol benzylowy. Ponadto w kwiatach obecne są flawonoidy (m.in. glikozydy kwercetyny i rutyna), glikozydy sekoirydoidowe charakterystyczne dla oliwkowatych (m.in. jasminozydy, oleuropeina i pochodne), kwasy fenolowe, garbniki i saponiny. Skład olejku zmienia się w rytmie dobowym — najwyższa zawartość związków zapachowych występuje nocą, po rozchyleniu kwiatu, co jest bezpośrednim uzasadnieniem nocnej obróbki surowca.
Napar z samych kwiatów: 1 łyżeczka (ok. 1–2 g) suszonych kwiatów na szklankę wody o temperaturze ok. 85–90 °C (nie wrzątkiem — wysoka temperatura ulatnia i psuje delikatny aromat), parzyć pod przykryciem 3–5 minut. Pić 1–3 razy dziennie, chętnie wieczorem, dla wyciszenia. Herbata jaśminowa (zielona herbata aromatyzowana kwiatem): 2–3 g na 200 ml wody 80–85 °C, parzyć 2–3 minuty, można zalewać kilkukrotnie, wydłużając czas o kilkanaście sekund; parzenie wrzątkiem daje gorzki, ściągający napar i zabija zapach. Do mieszanek uspokajających kwiaty jaśminu dodaje się w niewielkim udziale (5–15%) — surowiec jest wybitnie aromatyczny i łatwo dominuje kompozycję. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę) po ostudzeniu i przecedzeniu jako okład lub płukanka. Absolut jaśminowy — wyłącznie zewnętrznie i wyłącznie mocno rozcieńczony w oleju bazowym (stężenie ułamków procenta, do kilku kropli na łyżkę oleju), do masażu i aromaterapii; nie stosować doustnie i nie nakładać nierozcieńczonego na skórę.
Dobry susz to całe, nierozpadające się kwiaty i pąki barwy kremowobiałej do jasnobeżowej, o wyraźnym, słodkim, „mlecznym” zapachu wyczuwalnym natychmiast po otwarciu opakowania. Surowiec brązowy, szarawy, pokruszony lub bezwonny jest przetrzymany — aromat jaśminu jest ulotny i zanika najszybciej ze wszystkich cech surowca, dlatego przy zakupie oceniaj przede wszystkim zapach, nie wygląd. Suszenie prowadzi się w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej ok. 35–40 °C; wyższa temperatura wypala olejek i daje surowiec pozbawiony wartości. Przechowywać krótko — realnie do 6–12 miesięcy — w szczelnie zamkniętych, ciemnych, najlepiej szklanych naczyniach, z dala od źródeł ciepła i innych aromatycznych surowców, bo jaśmin łatwo przechodzi zapachami i sam nimi „zaraża” sąsiedztwo. Najczęstszy błąd początkujących: zalanie kwiatów wrzątkiem — traci się wtedy cały sens surowca. Drugi błąd to pomylenie gatunków: w Polsce potocznym „jaśminem” nazywa się jaśminowiec wonny (Philadelphus coronarius, hortensjowate) o kwiatach czterokrotnych, kremowobiałych, z pęczkiem żółtych pręcików i o innym, cytrynowo-pomarańczowym zapachu — to nie jest jaśmin sambac i nie należy go używać zamiennie; kwiaty jaśminowca zawierają związki drażniące i nie są surowcem herbacianym. Jaśmin sambac ma kwiaty zrosłopłatkowe, o rurce i gwiazdkowato rozpostartych łatkach, oraz pojedyncze, błyszczące, pomarszczone liście. W mieszankach dobrze łączy się z zieloną herbatą, melisą, lawendą, kwiatem lipy i płatkami róży.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.