Jasnota plamista

Opis

Jasnota plamista bywa mylona z pokrzywą, od której odróżnia ją brak włosków parzących i czworokanciasta łodyga — stąd ludowa nazwa „martwa pokrzywa”. W zielarstwie jest surowcem drugorzędnym wobec jasnoty białej, ale stosowanym zamiennie: ma ten sam profil śluzowo-garbnikowy i podobne działanie ściągające oraz przeciwzapalne. Rośnie w miejscach żyznych i cienistych, często w zwartych łanach, przez co daje się łatwo zbierać. Kwitnie długo, praktycznie przez cały sezon wegetacyjny, co pozwala zbierać kwiaty w kilku rzutach.

Wygląd

Bylina o wysokości 20–50 cm, tworząca luźne kępy z podziemnych rozłogów. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, wyraźnie czterokanciasta, pusta w środku, owłosiona. Liście naprzeciwległe, sercowate do jajowatych, długoogonkowe, o brzegu grubo i nierównomiernie karbowano-piłkowanym, ostro zakończone; cechą diagnostyczną jest jasna, biaława lub srebrzysta plama (podłużna smuga) biegnąca wzdłuż nerwu głównego — u jasnoty białej i purpurowej jej nie ma. Użyłkowanie siatkowate, silnie wgłębione, przez co blaszka wygląda na pomarszczoną. Kwiaty w gęstych nibyokółkach (pozornych okółkach) w kątach górnych liści, grzbieciste, dwuwargowe, purpurowo-różowe, długości 20–30 mm, z hełmowato wysklepioną wargą górną i trójdzielną dolną z ciemniejszymi kreskami. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery trójkanciaste rozłupki. Kłącze płożące, cienkie, wypuszczające rozłogi.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych i łęgach, w zaroślach nadrzecznych, na skrajach lasów, w wąwozach, przy strumieniach, na przychaciach, w zaniedbanych ogrodach i sadach oraz na żyznych rumowiskach. Wybitnie związana z glebami zasobnymi w azot i próchnicę — częsty składnik zbiorowisk nitrofilnych.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego, znosi też pełne słońce przy dostatecznej wilgotności. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Pełna mrozoodporność, zimuje bez okrywy. W uprawie ogrodowej silnie się rozrasta rozłogami i potrafi zdominować rabatę. Nie zbierać z rowów przydrożnych, obrzeży pól nawożonych gnojowicą, przychaci i śmietnisk — jako roślina nitrofilna kumuluje azotany.

Surowiec

kwiat (Lamii maculati flos) oraz ziele (Lamii maculati herba); surowiec traktowany jako zamiennik jasnoty białej, choć uboższy w śluzy

Termin zbioru

Kwiaty (same korony, wyciągane z kielichów) — od maja do września, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; zbierać wyłącznie świeżo rozwinięte, jędrne korony, bo więdnące szybko brunatnieją w suszeniu. Ziele — w czerwcu i lipcu, u szczytu kwitnienia, ścinając górne, ulistnione i kwitnące części pędów na wysokości ok. 15–20 cm nad ziemią; łodygi zdrewniałe i dolne, zżółkłe liście odrzucać. Możliwe dwa pokosy w sezonie, drugi po odrostach na przełomie sierpnia i września.

Skład chemiczny

Śluzy (w mniejszej ilości niż u jasnoty białej), garbniki, flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu), glikozydy irydoidowe (lamalbid, lamiid — charakterystyczne dla rodzaju Lamium), glikozydy fenylopropanoidowe (werbaskozyd/akteozyd), saponiny, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), niewielkie ilości olejku eterycznego, sole mineralne, w kwiatach barwniki antocyjanowe.

Właściwości

• Ściągająco (garbniki) i powlekająco (śluzy) na błony śluzowe przewodu pokarmowego i dróg oddechowych; przeciwzapalnie, łagodnie wykrztuśnie, przeciwbiegunkowo. Tradycyjnie stosowana jako łagodny surowiec regulujący przy stanach zapalnych dróg moczowych oraz zewnętrznie do przemywań i okładów na trudno gojące się rany, otarcia, wypryski i stany zapalne skóry. W lecznictwie ludowym używana — podobnie jak jasnota biała — przy dolegliwościach kobiecych, zwłaszcza upławach, w postaci irygacji i nasiadówek. Działanie łagodne, nienarkotyczne, roślina nadaje się do dłuższego stosowania.

Zastosowanie

Napar z kwiatów: 1–2 łyżki suszonych koron na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance między posiłkami. Napar z ziela: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, pić 2 razy dziennie. Do stosowania zewnętrznego przygotować napar mocniejszy — 3–4 łyżki suszu na szklankę wody — i używać go do przemywań, okładów z gazy, nasiadówek i irygacji. Świeże, rozgniecione liście przykładano ludowo na stłuczenia i owrzodzenia. Młode wiosenne liście i pędy są jadalne — nadają się do zup i farszów jak szpinak, mają łagodny, lekko grzybowy smak.

Uwagi dla zielarza

Kwiaty suszyć bardzo szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej tej wartości korony brunatnieją i tracą wartość handlową. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje różowo-purpurową barwę i nie kruszy się w proch. Ziele suszyć w wiązkach lub luzem w temperaturze do 40 °C. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach do 12 miesięcy — surowiec jest higroskopijny i przy wilgoci pleśnieje. Odróżnianie od gatunków mylonych: od pokrzywy zwyczajnej — brak włosków parzących, czworokanciasta łodyga i grzbieciste kwiaty (pokrzywa ma niepozorne kwiaty wiechowate); od jasnoty białej — kwiaty purpurowe (nie białe) i jasna plama na liściu; od jasnoty purpurowej — jasnota plamista jest byliną znacznie wyższą, o liściach długoogonkowych i kwiatach dwukrotnie większych, podczas gdy purpurowa jest niską roczną roślinką o siedzących górnych liściach. Uwaga: rodzaj Lamium bywa też mylony z bluszczykiem kurdybankiem — ten ma jednak liście nerkowate i silny, aromatyczny zapach. W mieszankach łączy się z podbiałem i dziewanną (drogi oddechowe) oraz z krwawnikiem i pięciornikiem (surowce ściągające).

Przeciwwskazania